Skip to main content

Full text of "De Rufini Antiochensis commentariis"

See other formats 


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



i-^;.i.s- 



► 





T^ / 



t 



DE IIHI llllTi 





» ♦ — 



DISSERTATIO INAUGURALIS 

QUM AD SUHMOS m PHILOSOFHIA HONOBES 
AB AMFLISSIHO PHILOSOPHOBIJH OBDINE REaiHONTANO 

BITE niPmANDOS 



SCRIPSIT 



KURT CYBDLLA, 

LIF0W1TZEN8I8. 



BEOmONTI 

EX OFFICINA HARTUNGIANA 

1907. 



' .\ 






% 



Harvard College Library 

OCT 2^ 1907 

Fiom the U^^iycrcitv 

! I 

«IJ to_ 

' ' : Jjf 1 ' 



Gedruckt mit Genehmigung 
ilor plulosopliischen Fakultftt der Albertus-Universitttt 

zu KOnigsberg i. Pr. 

Referont: Professor Dr. L. Jeep. 



Liiciovioo Jeep 

praeceptoii caiissimo 

s. 



Inter auetores ailis metricae iii editione gi*am- 
maticomm latinorum t. VI p. 554 — 78 ab Henrico 
Keilio cmata duo commentarii nomine Rufini memo- 
riae traditi sunt. Quorum commentariorum pretium 
quamquam praeter alios Ritschelius cognovit, ut 
Parerg. Plaut. I, pag. 374 'praeclara Rufini excei*pta' 
praedicaret, nemo satis adhuc eos perscrutatus est. 
Proposui igitur mihi accm^atam investigationem eorum. 

Commentarium Rufini hoc modo est composi- 
tum: primum legimus p. 554 — 558 excerpta quaedam 
de metris Terentii et Plauti et ceterorum comicorum 
et tragicorum poetarum ex aUis grammaticis, qui de 
re metrica scripserunt, p. 554, ^^ ex Euanthii com- 
mentario Terentii de fabula, p. 555, i_4 ex Aspri 
commentario Terentii, p. 555, ^—lo ex Diomedis arte 
grammatica, p. 555, ^ _i5 ex Ubris Varronis de lingua 
latina ad Marcellum, p. 555, 16-21 ^^ Charish arte, 
p. 555, 21 — 556, 6 ex Bassi ad Neronem de iambico 
scripto, p. 556, 7_i7 aUa duo Varroniana. Atque post- 
quam p. 556, ^f^^^i ^- TuUius Cicero, Quintilianus, 
Flavius Caper commemorati sunt, habemus pag. 
556, 22 — 558, 6 duos locos ex Victorini aite aUatos 
qui excipixmtm' a versibus, ut tituU, qui h. 1. legitur, 
verbis utar, Rufini gi^ammatici de metris Terentn et 
Plauti et ceterorum p. 558, 7 — 560, j^. Subsecuntur 
p. 560, 9_27 Terentiani versus de iambis fabularum, 

1 



— 2 — 

deinde p. 560, og — 561, ^q nonnuUa ex Sisennae et 
Scauri commentariis in Plautum. Quibus excerptis 
p. 561, 11 — 564, pauca adiunguntur lubae et Firmiani 
ad Probum de metris comoediorum p. 564,-_2o. 
P. 565, i_g ei viii docti, qui 'mensuram esse in fa- 
bulis Terentu. et Plauti et ceterorum comicorum et 
tragicorum dicunt', quibus annectitur distichon Rufini, 
quo finitur dissertatio de metris Terentianis et expli- 
catio de compositione et de metris oratorum p. 565, 9 
incipit, quae inscribitur 'Versus Rufini V. C. littera- 
toris de compositione et de metris oratorum\ Est 
autem in plures partes partita, quarum nonnuUae 
titulos particuliares habent. Atque post illos versus 
primum Ciceronis 'de numeris oratoriis' locus affertur 
p. 567, 30 — 568, 3, quem p. 568, ^-n Quintiliani et 
Diomedis p. 568, 12-18 sequitur, deinde Ciceronis locus 
ex arte rhetorica ad Herennium p. 568, 19-22^ quem 
eiusdem verba de structuris excipiunt ex Ubro de 
oratore p. 568, 03 — 570, 13 ; secuntur verba ex oratore 
p. 570,14 — 571, .27, quibus denuo quaedam ex libro 
de oratore annectuntur p. 571, oh — 572, ,-. Tum loco 
ex Ciceronis Bruto allato p. 572, g—i^, cui Flavii So- 
sipatris Charisii de numeris sententia subiecta est 
p. 572, iH-23, duo Ciceronis loci ex Hbro de oratore 
oxcei-pti coUati sunt p. 572, 24 — 573, 1-. Postquam 
adiuncta sunt etiam verba Victorini 'de compositione' 
p. 573, 18-21? viri docti enumerantur, qui ^de compo- 
sitione et numeris et pedibus oratoriis' scripserunt, 
tam Graeci, qui in Ciceronis Hbris inveniantur, quam 
latini p. 573, 22-26- I^^ ^'^^'^ verbis ex Oratore Cice- 
rotiife denuo sumptis coUatis p. 573,^7 — 575,2, Teren- 
tiani versus describuntur de cretico p. 575, 3 -n. Pom- 
pei cuiusdam MessaUni subnectitur locus p. 575, 12—22? 
et p. 575, 23-25 Ciceronis ^de compositione Demosthe- 
nis\ post quae rursus 'Versus Rufini V. C. de nu- 



meris et pedibus oratorum' coeperunt inde a p. 576, ^. 
Adiectis denique Ciceronis sententiis de incisis et 
membris et de circuitu p. 576, 9—29, paucis verbis 
conscriptis ex Donati et Probi disciplina de structura 
et pedibus oratoriis p. 577, i_9, duo Ciceronis loci 
p. 577, 10 sq., quorum prior de numeris et pedibus 
et structuris oratoriis ex Oratore sumptus est, alter 
ex arte rhetorica ad Herennium de membris, quae 
eidem Ciceroni rursus adscribitur, finem totius fa- 
ciunt. 

Inscriptionem commentarii exhibent codices Pa- 
risinus 7496, quem Keilius littera A designavit, Pa- 
risinus 7498 littera P designatus Vaticanusque biblio- 
thecae Reginae Christinae 733, cui KeUius signum R 
tribuit : COMENT ARIVM RVFINI VD (RVFINI VIRI 
DISSERTISSIMI P) GRAMATICI ANTIOCHENSIS 
IN METRA TERENTIANA, codex Parisinus 7501 
httera B a Keiho signatus: COMMENTARIVM RV- 
P^INI VD GRAM ANTIOCHENSIS IN METRA TE- 
RENTIANA INCIPIT. Quae inscriptio quod ad auc- 
torem commentaru pertinet, eo probatur, quod in h- 
beUo ipso auctor identidem tituhs separatis, quos 
iam commemoravimus, nominatur, quales sunt pag. 
558, 7 ^Versus Rufini grammatici de metris Terentii 
et Plauti et ceterorum', p. 565, 9 : ^Versus Rufini V. 
C. htteratoris de compositione et de metris oratorum', 
p. 566, 6 'Versus Rufini V. C. htteratoris de numeris 
et pedibus oratorum', p. 566,39: 'item versus Rufini', 
p. 567, 21: ^De Theophrasto idem Rufinus metro sap- 
phico sic', p. 575, 26 • ^Versus Rufini V. C. de numeris 
et pedibus oratorum'. Accedit, quod nonnuUos lo- 
cos, quamquam nomen Rufini in eis desideratur, 
tamen ab iUo grammatico factos esse ahae inscrip- 
tiones testantur, sicut p. 565, 21 'item sic', quod qui- 
dem quin in 'idem sic' permutandum sit non dubito, 

1* 



p. 566, 21 'idem sic\ Etiam reliquae inscriptiones, 
quas adhuc nondum attuli, sine dubio ad Rufinuni 
spectant, cum ex titulo praecedente nomen huius 
grammatici supplendum esse nemo non \ddeat, sicut 
p. 559, 5 'de iambo hipponacteo', p. 559, ^q 'de pedi- 
bus quibus haec consistunt metra', p. 559, 24 'de no- 
mine taUum versuum sive metrorum', p. 559, 29 'de 
chohambo', p. 560, 3 'de metris comicis', p. 567, q 'de 
ambitu sive circuitu, quem Graeci Jtsglodov dicunt, 
sic', p. 567, 16 'de genere iudiciaU, Jtegl vov dtKavtKov\ 
p. 567, 18 'de genere deUberativo, Jtsgl vov avii^ov- 
lsvTiKov\ Denique distichon p. 565, --g idem in- 
dicat : 

'Haec ego Rufinus coUegi mente benigna 
discipuUsque dedi munera pulchra Ubens'. 
Ergo dubitari non potest, quin re vera magna 
pars commentarii Rufino tribuenda sit. 

Totum Ubellum in duas partes divisum esse 
ostendunt cum argumentum, quia priore parte pag. 
554 — 565, 8 agitur de metris Terentii aliorumque 
poetarum comicorum et tragicorum, posteriore pag. 
565, 9 — 578, 8 de numeris oratorum, tum tituh parti- 
cuhares, quos iam supra attuh. Praecipue autem 
hbellum bipartitum esse confirmatm- ea re, quod 
uniuscuiusque partis proprii fontes adnotantur, quos 
priore parte enumeratos reperimus in fine commen- 
tarii p. 565, i_6. Legimus enim: 'Mensuram esse in 
fabuhs [hoc est metron] dicunt hi, Cicero, Scaurus, 
Firmianus, Varro, Victorinus, Caesius Bassus, Teren- 
tianus, Caecilius Vindex, Cinna, Sisenna, Diomedes, 
Albinus, Quintihanus, Sosipater Charisius, Helenius, 
Asper, Fl. Caper, Arruntius, Probus, Plinius, Euan- 
thius, Sacerdos qui et Donatus, Iuba\ Hanc enume- 
rationem sequitur iUud distichon, quod iam supra 
exscripsi. 



— 5 — 

In altera particula scriptores, qui de numero 
oratorio scripserunt, collati sunt p 573, 22-26^ ^^^ 
graeci ex auctoritate Ciceronis, quam latini ex Rufini : 
'De compositione et numeris et pedibus oratoriis, ut 
Cicero dicit, isti scripserunt apud Graecos, Thrasy- 
machus, Naucrates, Gorgias, Ephorus, Isocrates, 
Theodectes, Aristoteles, Theodorus Byzantius, Theo- 
phrastus, Hieroymus; latine de numeris hi, Cicero, 
Victorinus, Eusebius, Terentianus, Varro, Probus, 
Charisius, Diomedes, QuintLhanus, Donatus, Victor, 
Servius\ Et quod haec enumeratio non est in fine 
sita commentarii, mirandum non est, quia totum 
opusculum perturbatum est. Sed ex comparatione 
cum simOi loco p 565, ^, quem supra contulimus, 
plane patet latinos fontes, quibus Rufinus usus est, 
ab ipso conscriptos esse. 

Si priorem enumerationem fontium p. 565, ^ 
consideramus, statim in qua re vertatur cardo totius 
cognoscimus, cum in fabuhs comicorum et tragicorum 
poetarum 'mensuram' esse contendatur. Manifestum 
est hoc contra sententias eorum scriptum esse, qui 
sub finem antiquitatis in Terentii fabuhs versus esse 
noluerunt.^) Quae sententia redolet locos eiusmodi, 
quaUs legitur apud Euanthium -^) adlatum a Rufino 
p. 554, 6 sq., qui 'Veteres, inquit, esti ipsi quoque in 
metris neglegentius [egerunt] iambici versus, dum taxat 
in secundo et quarto loco, tamen a Terentio vincuntur 
resolutione huius metri, quantum potest, comminuti 
ad imaginem prosae orationis'. Cuius loci JiQCOtd- 



1) Nuper etiam Mich. Gitlbauer perversissima sententia 
Terentii fabulas in medio aevo soluto sermone scriptas fuisse 
commotus est, ut in Adelphorum editione Vindob. 1896 ordine 
verborum mutato Terentii versus restitueret quales a poeta 
ipso facti essent. 

2) Cf. Aelii Donati comment. ed. Wessner p. 19, g. 



— 6 — 

rvjtov mihi videtur fuisse Ciceronis Oratoris cap. 
LV, 184: 'at comicorum senarii propter similitudinem 
sermonis sic saepe sunt abiecti, ut non numquam 
\ix in eis numerus et versus intellegi possit'. Ad 
eandem sententiam Priscianus quoque respicit, qui 
initio libelli de metris Terentii GLK III p. 418 'miror, 
inquit, quosdam vel abnegare esse in Terentii co- 
moediis metra vel ea quasi arcana quaedam et ab 
omnibus doctis semota sibi solis esse cognita confirmare. 
quorum ut vel imperitiae vel arrogantiae \itium 
effugiamus, bre\iter de supra dictorum metris 
exponamus, testimoniis etiam metricorum usuumque 
approbationibus utentes'. Etiam ex Victorini loco 
GLK VI, p 78, 19 similis sententia, contra quam et 
Priscianus et Rufinus ceitant, elucet: 'Quantum 
enim, inquit, ad metrum comicum spectat, scio 
plurimos adfirmare Terentianas vel maxime fabulas 
metrum ad disciplinam graecarum comoediarum non 
custodisse, id est quas Menander, Philemon, Diphilus 
et ceteri ediderunt'. 

Primum iam perscrutabimur, num adnotatio 
fontium ex Rufini sensu et doctrina recte se habeat 
omnesque auctores, qui nominibus coUati sunt, re 
vera de mensura Plauti et Terentii comoediarum 
egerint et in tractatu Rufini excussi sint. Qua in 
quaestione initium feci ab eis scriptoribus in tractatu 
ipso coUatis, quorum libros adhuc in manibus 
habemus. Sunt autem lii, Cicero, Victorinus, 
Terentianus, QuintiUanus, Diomedes, Charisius ex 
maxima parte. Addidi etiam Euantliium. 

Atque primus quidem Cicero p. 556, ^g trimetros 
traditur versus iambicos Terentii et Plauti et ceterorum 
comicorum et tragicorum senarios dixisse. Sed 
quamquam Cicero de versibus et metris illorum 
proprium Ubellum non scripsit, tamen multis Iocih 




Plauti et Terentii alioramque eiusdem generis 
poetarum versieulos contulit neque cela\it scire se 
illos poetas versus scripsisse, sicut de oratore 11 
§ 327, ubi de versiculis Terentii locutus est. Etiam 
loco modo p 6 ex oratore laudato senarios a Cicerone 
trimetros iambicos nominatos esse confirmatur, ut 
virum clarissimum auctorem sibi Rufinum suo iure 
sumpsisse negari nequeat. Etiam in epistulis ad 
f amiliares IX, 16, 4 de tritis litteratissimorum virorum 
ainibus notandis generibus poetarum, ut discernerent 
hunc Plauti versum esse, hunc non esse actum est, 
quo loco Acciani quoque versus commemorantur. 
Accedit Cornificii ars rhetorica ad Herennium, quam 
Rufinus, sicut antiqui, Ciceroni tribuit, ^) Cuius artis 
libr. n § 35 'ne Ennium, inquit, et ceteros poetas 
imitemur', quibus verbis versus Enniani secuntur. 
Sed iam verborum de Cicerone satis est. 

Transeamus iam ad Victorinum, saecuU quarti 
grammaticum, qui in expUcatione bis a Rufino citatus 
est. P. 556, 22 'de metris Terentii et Plauti et cete- 
rorum comicorum et tragicorum', praeter aUa, quae 
p. 6 adnotavi: 

'nostri enim, inquit, in modulandis rhythmis aut 
metris veteris comoediae scriptores sequi maluerunt, 
id est EupoUn Cratinum Aristophanem. prologes 
itaque et primarum scaenarum actus trimetris com- 
prehenderunt, deinde longissimos, id est tetrametros, 
subdiderunt, qui appeUantur quadrati. postea in 
sequentibus variaverunt: modo enim trimetros, modo 
addito quadrante vel semisse posuerunt, id est semi- 
pede adiecto vel integro pede iambo vel semi- 
pede. haec per medios actus varie: rursus in exitu 



1) Cf. p. 568, 19 ^Cicero ad Herenniiim in arte sic'; p. 577, ^i 
idem Cicero ad Herennium in arte rhetorica de membro 
sic dicit. 



— 8 — 

fabularum quadratos, quales diximus in secunda 
scaena, locaverunt. sed iidem quadrati legitimi, cum 
sedecim syllabis iuxta ius proprium constare debeant, 
plerumque inveniuntur viginti aut amplius syllabarum. 
hinc existimantur metrum non tenuisse nec sua lege 
composuisse. quod vero ad clausulas, id est minus- 
cula cola, pertinet, quot genera versuum sunt, toti- 
dem membra pro clausulis poni possunt et solent in 
canticis magis quam diverbiis, quae ex trimetro 
magis subsistunt, coUocari, et praecipue apud Plautum 
et Naevium et Afranium. nam hi maxime ex om- 
nibus membris versuum colis ab his separatis Ucenter 
usi reperiuntur in clausuUs', et p. 557, 19 'idem Vic- 
torinus in alio loco de iambo sic dicit, 'Improbatur 
autem apud tragicos versus ex omnibus iambis com- 
positus. nam quo sit amplior et par tragicae digni- 
tati, interponunt frequentius locis dumtaxat imparibus 
pedem dactyhcorum moras et spondeum. simihter 
apud comicos laxius spatium datum est. nam et 
iUi loca, quae propria iambo debentur, spondeis 
occupant dactyloque et anapaesto locis adaeque dis- 
paribus. ita dum cotidianum sermonem imitari 
nituntur, metra vitiant studio, non imperitia, quod 
frequentius apud nostros quam Graecos invenies. 
genera autem iambici metri sunt duo. nam ex his 
aUa integra, aUa elauda, quae scazonta seu choUamba 
vocant, inducuntur, quorum differentiam paenultima 
versus syUaba demonstrabit. nam si brevis contigerit, 
erit rectum et integrum iambicum ita, 

vigoris adde concitum celerem pedem; 
sin vero longa, delumbe et claudum, ut est 
novitate ductus, non ut inscius legis. 
le longa, quae paenultima reperitur, metrum cor- 
rumpit. huius repertor Hipponax: nam pro iambo 
inductus trochaeus contra legem trimetri iambici 



— 9 — 

metram innovavit, quod adaeque et ex spondeo 
contigit'. Quoram alter loeus exstat in Marii Vic- 
torini ai-te grammatica GLK VI, p. 78, 19, alter 
p. 80, 27. Jani ex his loeis elucet Victorinum de 
metris Terentii et Plauti et ceterorum ita egisse, ut 
Rufino eum hoc loco affere hceret.^) 

Ex Terentiani grammatici et metrici hbro, 
queni composuit de htteris, syllabis, metris, versus 
2228 — 2245 descripsit p 560, 9 sub titulo 'Terentia- 
nus de iambis fabularam sic dicit, 

Culpatur autem versus in tragoediis 
et raras intrat ex iambis omnibus, 
ut ille, contra qui secundo et taUbus 
spondeon aut quem comparem receperit. 
sed qui pedestres fabulas socco premunt, 
et quae locuntur sumpta de ^dta putes, 
vitiant iambum tractibus spondiacis 
et in secundo et ceteris aeque locis, 
fidemque fictis dum procurant fabuKs, 
in metra peccant arte, non inscitia, 
ne sint sonora verba consuetudinis, 
paulumque rursus a solutis differant. 
magis ista nostri: nam fere Graecis tenax 
cura est iambi vel novelUs comicis 
vel qui in vetusta procluent comoedia. 
Aristophanis ingens emicat soUertia, 
qui saepe metris multiformibus novus 
Archilochon arte est aemulatus musica.' 
Sed etiam aUis locis de metris comicorum sive tragi- 

• 

1) Etiam ex arte eius, quae ad nos venit, quaeque non 
tam ars grammatica quam metriea est, vidimus eum saepe de 
metris tragicorum et comicorum poetarum scripsisse, quam- 
•quam nomen Plauti uno loco et Terentii nusquam exstat. 
Tales locos reperimus p. 80, 9; 81,07; ^'^?19' ^^'5» 8^>i4 5 124?8 5 
129,25; 1^2,,,.; 134,30; 135,05; 182,14 ^^ alibi- 



— 10 — 

corum loquitur sicut v. 2394 sq., ubi de antibaccho, 
aut V. 2205 sq., ubi de trimetro iambico agitur. 

'Quintilianus, inquit Rufinus p. 556, 19, et tri- 
metros et senarios nominavit', quam adnotationem 
veram esse confirmat Quintilianus inst. orat. IX, 4, 
75, quo loco optime a Christio suppleto trimetrum et 
senarium promiscue dicere licere testatur. Consue- 
tudinem duphcis ilUus versus significationis ipse ita 
secutus est, ut modo trimetrum diceret, sicut IX, 4, 
71 (trimetri versus), 75 (trimetri finis), modo senarium, 
sicut IX, 4, 73 (initium senarii ; praecipue senarii) 
125 (senariis versibus) 140 (ille comicus aeque 
senarius). 

Diomedis quarti saecuU grammatici sententia 
de septenariis p. 555, 5 ita profertur : Diomedes sic 
'Septenarium versum Varro fieri dicit hoc modo, 
cum ad iambicum trisyllabus pes additur, et fit tale 

quid immerentibus noces, quid imides amicis? 
similis in Terentio versus est 

nam si remittent quippiam Philumenae dolores: 
et in Plauto saepius tales reperiuntur'. Quae verba 
sumpta sunt ex Diomedis arte GLK I p. 515, g. 
Nonnulla de versibus comicorum et tragicorum a 
Diomede exposita sunt etiam p. 503, 24 sq. et 508, 5 sq. 

In numero scriptorum, quos supra contuhmus, 
referendus est etiam Sosipater Charisius. Locus 
apud Rufinum p. 555, ^^ nomine addito ('Charisius 
sic') ex aii:e grammatica eius descriptus httera tenus 
idem est atque is, quem ex grammatica Diomedis 
fluxisse modo exposuimus. Quare dixeris loco 
Charisiano eri'ore oniisso hbrarium ocuhs rm^sus ad 
locum ex Diomede prolatum dechnasse, ut idem bis 
describeret, praesertim cum in arte Charisu, quae in 
fine lacunosa est, nihil eiusmodi traditum sit. At 
quoniam ex tituhs, qui consorvati sunt (cf . GLK I p. 6) 



— 11 — 

sicut 'de rliytmo, de metri versificatione, de basi, de 
pedibus, de metris' a Charisio talia tractata fuisse 
apparet, et Diomedes ex Charisii arte multa in suam 
transtuht/) tantum abest, ut locum ex plena illa 
similitudine corruptum esse eluceat, ut sequatur 
apud Rufinum 1. c. Charisii locum recte esse seiTatum. 

Huic ordini denique etiam Euanthius 
adscribendus est, euius loci duo, quos Rufinus ab 
initio commenti contuUt, leguntur in Euanthii de 
fabula tractatu inserto Donati commentario in Teren- 
tium. Alter locus 'Euanthius in commentario Terentii 
de fabula, hoc est de comoedia sic dicit 'concinna 
argumento, consuetudini congrua, utiUs sententiis, 
grata saUbus, apta metro' legitur Donat. rec : Wessner 
I, p. 17, iQ sq. ; alter 'Veteres etsi ipsi quoque in 
metrisneglegentius [egerunt]-), iambici versus dumtaxat 
in secundo et quarto loco, tamen a Terentio vin- 
cuntur resolutione huius metri, quantum potest, 
comminuti ad imaginem prosae orationis' Donat. 
I p. 19. Q sq. 

Secundo ordine probavi auctores, quorum 
Rcripta apud Rufinum cum nominibus afferuntur, 
scriptaipsa perierunt, Scaurum, Firmianum, Varronem, 
Caesium Bassum, Sisennam, Asprum, Fl. Caprum, 
Jubam. 

Qu. Terentius Scaurus, divi Hadriani tem- 
poribus, sicut GeUius XI, 15, 3 tradit, grammaticus 
vel nobiUssimus, aUatus est apud Rufinum p. 561, ., 
hoc modo: Scaurus id eadem fabula (id est in 
Pseudolo) sic: 'Nunc iam: iam divisit in duas 



1) Cf. L. Jeep, Zur Geschichte der Lehre von den Rede- 
teilen bei den lat. Grammatikem Lpz. 1893 p 60 sq. 

2) Vidimus Rufinum codices minoris fidei secutum esse. 



19 

syllabas^)'. De commentario in Pseudolum agi cum 
ex loco descripto, tum ex verbis, quae p. 560, os 
leguntur, apparet, unde series nonnuUarum Plauti 
fabularum locorum explicationum, inter quas etiam 
Scauri explicatio est, initium ita capit : 'Sisenna in 
commentario Poenuli Plautinae fabulae'. Sequitur 
autem p. 561, 2 'in Pseudolo sic\ quod brevius dictum 
esse pro in commentario Pseudoli Plautinae fabulae 
sic' eamque explicationem etiam ad verba supra 
citata 'Scaurus in eadem fabula sic' simili modo esse 
transferendam nemo non videt. 

Non ineptum videtur hoc loco lectores etiam 
ad Scauri artem relegare grammaticam et ad 
commentarios, quos non modo in Plauti fabulas 
composuit (cf. Ritschl. Parerga I p. 375), sed etiam 
in Aeneidem Vergilii atque in Horatii artem poeticam, 
quem quidem commentarium non omnia carmina 
complexum esse verisimile puto-), ut ahis quoque 
multis locis occasiones fuisse de metris Terentianis 
et Plautinis sententiam dicendi appareat. 

L. Caecihum Firmianum Lactantium excerptum 
apud Rufinum habemus p. 564, ^ sq. ; quod excerptum 
infra descripsi: 'Firmianus ad Probum de metris 
comoediarum sic dicit, 'Nam quod de metris 
comoediarum requisisti, et ego scio plurimos existimare 
Terentianas vel maxime fabulas metrum non habere 

1) 'Metri causa', quae verba post 'syllabas' in editione 
Keiliana leguntur, iniuria ex prioribus editionibus receptum 
est, quamquam in codicibus optimis non traditur. 

2) Me nec decimus liber commentarii in artem poeticam, 
quem grammatici citaverunt, nec quintus liber carminum, id 
est epodon liber apud Charisium et Diomedem commovebit, 
ut ultra quintum librum numerare satiras et epistulas et 
artem poeticam pergam cum Birtio Mus. Rhen. XXXVIII, 
(1883), p..l99, 2, inde a libro sexto usque decimum,nisi vestigia 
enumerationis ultra quintum librum continuantis inveniuntur. 



— 13 — 

comoediae graecae, id est Menandri Philemonis Diphili 
et ceterorum, quae trimetris versibus constat. nostri 
enim veteris comoediae scriptores in modulandis 
fabulis sequi maluerunt, Eupolin Cratinum Aristo- 
phanem. prologos igitur et primarum scaenarum 
actiones trimetris comprehenderunt, deinde longissimos, 
id est tetrametros, subdiderunt, qui appellantur 
quadrati. in consequentibus deinceps variaverunt : 
modo enim trimetros, modo addito quadrante vel 
semisse posuerant, id est vel semipede adiecto vel 
integro pede iambo vel sesquipede. Haec per medios 
actus varie; rursus in exitu fabularum quadratos, 
quales diximus in secunda scaena, sed iidem 
quadrati, cum sedecim syllabis constare debeant, 
tamen plerumque fiunt viginti aut ampUus syllabarum. 
hinc putantur metro carere nec lege uUa contineri' 

Sicuti ex huius epistulae ad Probum particula 
metricae artis studiis FuTiiianum Lactantium imbutum 
f uisse elucet, ita ad ea respicit Damasus in epistula ad 
Hieronymum (epist. 35, 2) qui queritur, quod epistulae 
Lactantii usque ad mille spatia versuum tendantur 
et raro de dogmate disputent, quo fiat ut et legenti 
fastidium generet longitudo et si qua brevia sint, 
scholasticis magis sint apta quam sibi, de metris 
et regionum situ et philosophis disputantia. 

Locus, quem modo cxscripsimus ex Firmiano, 
tanta similitudine est loco priori p. 7 ex Victorino 
exCerpto, ut primo obtutu alter ex altero videatur 
expressus esse. Si vero accuratius inspexerimus, 
nonnuUa reperiemus, quae quamquam non re, tamen 
elocutione ita inter se differant, ut illos duos locos 
ex eodem fonte haustos esse cognoscamus. Denique 
Victorinum in memoriam revoco, qui in hbello de 
metris GLK VI, p. 209, ^ : 'Nostra quoque, inquit, 
memoria Lactantius 'pentameter' inquit et 'tetrameter\ 



— 14 — 

quae verba quam ob rem opusculo Lactantii, quod, 
sicut Hieronymus de viris illust. cap. 80 dicit, 
'Grammaticus' inscriptus erat, attribuere volueritTeuffe- 
lius Litt. Gesch. II^, p 998, non intellego. 

M. Terentius Varro a Rufino ter ita laudatus 
est, prinium p. 555, ^ 'VaiTO de lingua latina ad 
Marcellum sic, 'Quare in liuiusce modi locis poni 
oportet notam transversam inter syllabas, frequentius 
ad extremum versum senarium et similes si pro longa 
brevem habebunt extremam ut in hoc, 

amicus summus meus et popularis Geta\ 

Deinde p. 556, -j : ' Varro in septimo 'Clausulas 
primum appellatas dicunt, quod clauderent senten- 
tiam, ut apud Accium 

an haec iam obUti sunt Phryges? 
non numquam ab his initium fit ut apud Caecilium 

dei boni, quid hoc? 
apud Terentium 

discrucior animi\ 

Tum p. 556, ^^ nihilo intermisso continuatur: 
'Idem Varro in eodem septimo de Hngua latina ad 
MarceUum sic dicit 'At in extremum senarium toti- 
dem semipedibus adiectis fiet comicus quadratus 
ut hic 

heri aUquot adulescentuU coimus in Pnaeo'. 

Quibus locis ex dedicatione ad MarceUum, quam 
etiam ad aUerum locum pertinere tertius satis docet, 
dudum perspectum est Varronis Ubros de sermone 
latino significari^). 



1) Quia Hieronymus Varronis scriptum de sermone latino 
acl Marcellum quinque libris constitisse tradit, iam O. Jahnus, 
Berichte der sachs. Gesellsch. der Wiss. v. II (1850) p. U4: 
perspexit Rufiniana verba permutanda esse in 'Varro in quarto' 
et 'Varro in eodem quarto' facili correctura ex VII in IIII. 
Quae correctura probatur ab A. Wilmannsio, de M. Terentii 



— 15 — 

Caesii Bassi verba legiinus apud Rufinum 
p. 555, .>_) ' 'Bassus ad Neronem de iambico sic dicit, 
'lambicus autem, cum pedes etiam dactylici generis 
adsmnat, desinit iambicus ^ideri, nisi percussione ita 
moderaveris, ut cum pedem supplodes, iambum fe- 
rias; ideoque illa loca percussionis non recipiunt 
alium quam iambum et ei parem tribrachyn, aut al- 
terius exhibuerint metri speciem. quod dico exemplo 
faciam illustrius. est in Eunucho Terentii statim in 
prima pagina hic versus trimetrus 

exckisit, revocat redeam? non, si me obsecret. 
hunc incipe feidre, videberis heroum habere inter 
manus: ad summam paucis syllabis in postremo mu- 
tatis totus erit herous, 

exclusit, revocat, redeam? non si mea fiat. 
ponam dubium secundo loco pedem, quo propius 
accedam, 

heros Atrides caeUtum testor fidem\ 

Hoc loco habemus vocem •'trimetrus', quam 
etiam Victorinus p. 209, ^) Bassi esse testatur : 'contra 
quem (id est CorneUum Epicadum, qui 'hexameter^ 
inquit, versus') item Caesius Bassus, vir doctus atque 



Varronis libris grammaticis Berol. 1864 p. 47, qui Varronem 
de re metrica quarto libro scripti ad Marcellum egisse vidit, 
cui omnia fragmenta ad rem metricam spectantia attribuit 
p. 195 — 203. Et quia illa Jahni correctura .-facilis probabi- 
lisque est, Ritschelio assentiri non posF" jui Rufini lec- 

tionem defendit opusc. III p. 464, cur ^rammaticum nostrum 
plus fidei habere quam Hieronymuiii putet. 

Sed etiam titulus libii Varronis a Rufino traditus differt 
ab illo, qui alibi memoriae proditus est; nam in Hieronymi 
catalogo et apud alios grammaticos est de sermone latino ad 
Marcellum, cum et a Rufino et ab Acrone ad Horatii art. 
poet. 202 laudentur libri de lingua latina ad Marcellum, qua 
de inscriptione Rufinum Acronemque erravisse verisimile est. 
(cf. Wilmanns., 1. 1. p. 47 adn. et Ritschl., opusc. III p. 467.) 



— 16 — 

eruditus, in libro de metris iambicus trimetrus' ait\ 
Quae vox trimetrus etiam inest in fragmento de me- 
tris GLK VI p. 255—72, quod KeiUus ib. p. 250 sq. 
Caesio Basso reddidit, sive opusculum ipsum est, 
sive excerptum, in quo verbum 'trimetrus' legitur 
p. 269, 3, 9. (cf. Keil. 1. c. p. 252, qui ostendit eum 
etiam 'Itexametrus' et 'pentametrus' dixisse). Atque 
ex eo, quod libellum ad Neronem misit, eum aetate 
illius imperatoris fuisse apparet, quocum congruit 
schol. ad. Pers. sat. 6, ^ tradens eum ardente Vesuvio 
monte cum villa sua ustum esse. Nam quin idem 
fuerit atque poeta Caesius Bassus, non habemus, cur 
dubitemus. 

Verba Cornelii Sisennae, quem contra Rit- 
schehi sententiam (v. Parerga I p. 376) non eundem 
esse atque L. Comehum Sisennam, liistoriarum auc- 
torem initio primi saecuh a. Chr. n. florentem, osten- 
derunt Th. Bergkius Philol. XXIX p. 328, Buechele- 
rus, lat. Dekl. - p. 123, leginms apud Rufinum pag. 
560, 28 sq. : 'Sisenna in commentario Poenuh Plauti- 
nae fabulae sic 'Halonium Poeni dicunt deum, et 
producenda syllaba metri gratia, sicut exigit iambus'. 
in Pseudulo sic 'Malai diaeresis metri causa'. Paucis 
versibus intermissis htterator Antiochensis pergit: Si- 
senna in Rudente sic 'Fuit extendit primam syllabam 
metri gratia'; et postea sic 'habiliore metro usus est, 
ut solet in muherum oratione'. postea sic 'Latronem 
producit metri causa'. in Ampliitrione sic 'His quat- 
tuor generibus quintum accedit de genere versuum, 
qui non sunt uniusmodi'. in Captivis sic 'Hic ornatu 
s htteram metri causa amisit'. in Aulularia sic 'Haec 
scaena anapaestico metro ost. sed concisa sunt, ut 
non intellegas'. . Quibus ex verbis patet eum com- 
mentarios scripsisse in Plauti Amphitrionem Aulula- 
riam Captivos Poenulum Pseudulum Rudentem. 



— 17 - 

Atque quia in sex fabulas commentarii eius citantur, 
pro verisimili sumere possumus Sisennam in omnes 
Plauti comoedias composuisse commentarios, prae- 
sertim cum eius commentarii in primas et in ultimas 
fabulas Varronianas afferantur. 

Atque ego viro docto reddidi nomen Cornelii 
Sisennae, quamquam codices optimi tradunt 'Cinna 
Sisenna' vel quod in editione Aldina legitur 'Sisenna 
Cinna\ Ritschelius Cinnam putavit scriptori deberi, 
qui 'Sisennam' falso legisset. Qua de causa vir cla- 
rissimus nomen ^Cinnae' delevit. Sed quamquam 
apparet Rufinum hic neque ad Cinnam iuris scripto- 
rem, qui a Pompeio in digestis nominatus est, neque 
ad Helvium Cinnam poetam neque ad Catulum Cin- 
nam stoicum philosophum, commemoratum in Marci 
hbro slg iavTov I, 13 et Hist. Aug. Marc. IV, 3, .,, 
spectavisse, tamen audacius mihi esse videtur nomen 
totum delere. Tantiun abest ex mea sententia, ut 
ex Sisennae nomine nomen Cinnae ortum sit, ut ex 
aUo nomine ante Sisennam scripto Ubrarii errore 
Cinnae nomen evaderet^). Itaque censeo hanc gravem 
corruptelam ortam esse ex Sisennae nomine gentiU 
ComeUo, cum Ubrarius ad Sisennam nomen paulo 
celerius ocuUs aberraret. 

Sic etiam 'CaeUus' pro 'Cinna' in editione prin- 
cipe Veneta traditus facile declaratur ex falsa lectione 
compendii ComeUi. Praeterea Rufinus non modo 
Fl. Capmm, sed etiam Caesium Bassum et CaeciUum 
Vindicem nominibus gentiUbus attuUt. 

AemiUum Asprum grammaticum, cuius aetatem 
definire difficile est, ut viri docti hac in re adhuc 

1) Commemoro me in transcursu cogitasse de Sinnio 
quoque Capitone, grammatico aetatis Augvisti, qui a Pompeio 
•GLK V p. 110 et a Gellio commemoratus est. 



— 18 — 

inter se discrepent, nuper Marxius, Prolegomena ad 
Lucilium p. LXXIV aequalem Probi Berytii esse vo- 
luit, quia bis in Probi commentariis in Bucolica 
allatus est. Quos commentarios non Probi Berj^tii 
esse ostendit P. Wessner in libello, qui inscribitur 
'Aemilius Asper, ein Beitrag zur rom. Literatur- 
geschichte', . Halle 1905, p. 6 — 12. Attribuit gramma- 
ticum nostrum magna cum probabilitate secundo 
saeculo exeunti. Exscriptum habemus Asprum in 
Rufini libello p. 555, ^ sq., ubi legimus: 'Asper in 
commentario Terentii sic. 'Hosce versus agere coe- 
pisset, 

itane patris ais adventum veritum hinc abiisse 

ad domum; 
et deinceps qui secuntur quadi^ati'. Qui locus cum 
sine ullo sententiarum conexu a Rufino descriptus 
sit, demonstrat nullam aUam rem hunc grammaticum 
commovisse, ut haec conferret, nisi quod h. 1. de 
versibus Terentii actum est. 

Flavius Caper, quem iam sub finem secundi 
saeculi vixisse omnes viri docti inter se consentiunt, 
a Rufino inductus est p. 556, .^q: 'Flavius Caper in 
artibus suis trimetros versus iambicos Terentu sena- 
rios appellavit', qua ex re vidimus eum iure a gi^am- 
matico Antiochensi nominatum esse. Sed quaeritur, 
quid 'in artibus suis' significot. Titulos, qui inve- 
niuntur, Godofredus Keil, do Flavio Capro gramma- 
tico quaestionum capita II p. 8 collegit. Sunt hi: 
'de latinitato; de Ungua latina; Uber enucleati ser- 
monis ; de dubiis generibus ; Ubri dubU generis ; com- 
mentarii; artos; de orthographia ; Ubri dubU sermo- 
nis\ Atquo dieni tulerunt nomine Capri duo scripta, 
alterum de orthogi^aphia GLK VII p. 92 sq., alterum 
GLK VII, p. 107, jj do verbis dubUs, qm Ubri non 
ipsius Capri sunt, sod ex oius duobus scriptis fluxo- 



— 19 — 

runt (v. Crist, PhUol. XVm p. 170 et Keil. GL VH, 
p. 90), quae accuratissime nominat Pompeius GLK 
V, 175, 30 'habes hoc in Capro de hngua latina, non 
de dubiis generibus'. Ad quae duo scripta omnes 
tituh, quos supra exscripsi, pertinent. Quos duos h- 
bros Rufinus uno nomine ^artes' comprehendit. Sed 
Beckio, de differentiarum script. lat. p. 12 conten- 
denti illos esse duos titulos unius scripti concedero 
non possumus. 

Jubam, 'qui inter metricos auctoritatem primae 
eruditionis obtinuit' (v. Victorinus GLK VI p 94, g) 
mensuram in Terentii fabuUs agnovisse plane per se 
constat, quia artem metricam composuit, ex qua a 
Rufino p 561, n — 564, ^ quattuor loci exscripti sunt, 
qui omnes de iambicis versibus agunt, hoc est de tri- 
metro, choUambo, octametro catalectico Boiscio, quam- 
quam neque Terentii nomen neque versus eius comoe- 
diarum inest. Cum autem primum excerptum ex quarto 
hbro artis sumptum esse Rufinus indicet, cumque omnia 
quattuor arcte inter se cohaereant, iure omniain quartum 
hbrum inseruit 0. Hense, de Juba artigrapho; Acta 
societatis phUologae Lipsiensis t. IV Lpz. 1875 
p. 247 — 257. Mirandum autem est quod etiam Rufini 
locum p. 565, i—q 'mensuram esse — Juba' supra p. 4 
a nobis descriptum, quem ipsius Rufini esse iam 
supra intelleximus , totum inter Jubae fragmenta 
enumeravit, quoniam inter auctores multi nominati 
sunt, qui post Jubam fuerunt, ut hi a Juba ipso 
allati esse non possent. De eo autem taceam, quod 
eum tertio hbro adscripsit (p. 246), cum perobscurum 
sit, quo loco Juba de mensura Terentii et Plauti 
dixerit. 

Tertio ordini attribui eos auctores, quorum 
scripta a Rufino non exscripta, sed servata sunt. 
Sunt autem hi, Phnius, Sacerdos, Donatus. 



— 20 — 

Plinium Ritschelius Parerg. I p. 360 intellegit 
'aut librorum de dubio sermone aut naturalis historiae 
scriptorem, in qua de Plauto poeta loquitm' XVIII, 
11 (107)/) quamquam etiam in Plin. epist. I, 16, ^ 
aliquid est huiusmodi'. Hoc enim epistularimi loco 
Plinius de Pompeio Satumio epistulas legente : 
'Plautum, inquit, velTerentium metro solutum legi 
credidi'. Sed cum Plinius in nostro Ubello inductus 
sit una cum viris, qui omnes sive de arte gramma- 
tica, sive rhetorica, sive metrica scripserunt, veri 
simile est a Rufino Plinium propter hbros de dubio 
sermone adnotatum esse. At quamquam in reliquiis 
librorum dubii sermonis VIII a J. W. Beckio collectis 
nusquam Plinium de versibus Plauti et Terentii 
sive de illis poetis dicentem invenimus'^), tamen ex 
loco naturaUs historiae s. 1. vidunus eum sci\isse 
Plautum et Terentium fabulas metris composuisse. 
Sed praeter Plinii maioris hbrum s. 1. ad nos per- 
tinent etiam eius 'studiosi tres' ^) libri nobis in^idia 
fortunae erepti, 'quibus oratorem, ut Plinius epist. 
in 5, 5 narrat, ab incunabulis instituit et perficit'. 
Quibus in libris aeque ac Cicero et Quintilianus 
scriptis rhetoricis de versibus Plauti et Terentii 
aUquid dicere potuit. 

Donatus in enumeratione huius partis libelli 

1) Locus est hic: *artoptas Plautus appellat in fabula, 
quam Aululariam inscripsit, magna ob id concertatione erudi- 
torum, an is versus poetae sit illius'. 

2) Plautum et Terentium in reliquiis dubii sermonis 
saepe inductos reperimus, .ut p 13,27 (Beck) Tlautus in Cis- 
tellaria' vel sine ulla fabulae commemoratione p. 6, g 'quam 
Plautus dixerit'. At semel totus versus trimeter Terentii 
allatus est p. 58, ^g 'idem in Phormione (v. 891) 'sed hinc con- 
cedam in angiportum hunc proximum'. 

3) de inscriptione cf. Marx, Anonym. ad Herennium 
p. 102. 





— 21 — 

una cum Sacerdote nominatus est, cum legamus: 
'Sacerdos qui et Donatus'. Qui locus quem rectissime 
codicibus puto traditum esse, nonnullis viris doctis 
con:uptus \ddebatur, ut ei mederi conarentur. Jam 
princeps editio Veneta praebet 'Sacerdos, quod etiam 
docuit Donatus', quae magis explicatio est quam 
emendatio. Etiam Ritschelius, Parerg. I p. 360 locum 
corruptum esse docuit. Voluit 'Sacerdos, qui et 
Plotius, Donatus\ At nimium recedit hoc propositum 
a tradita scriptura, quamquam, ut sententiam con- 
firmaret, afferre potuit Hieron. de vir. illust. 80 
Firmianus, qui et Lactantius'. Sed Hieronymi loco 
habemus duo cognomina, cum in RitscheUi coniectura 
sint cognomen et gentile, ut loci valde inter se 
differant. Praeterea Rufini ratio dicendi non sin- 
gularis est, cum etiam apud alios scriptores nomina 
similiter coniuncta reperiuntur, ut GLK IV p 552, 32 
'plerique docent et connexionem esse in dechnatione 
verborum, quam Donatus sUuit vel Scaurus'; Anecd. 
Helv. ed. Hagen GL VIII, 151, 24 '- 'isti sunt modi, 
de quibus tractavit dividende Donatus vel Sergius'. 
Quae cum ita sint KeiUi sententiam probo, qui GL 
IV, p XXXVI Donati librum cum arte Sacerdotis 
coniunctum fuisse censet, ut Rufinus hic nihil aliud 
spectaverit, nisi tertium de metris Ubrum artis 
grammaticae Sacerdotis. Et talem codicem etiam a 
Cassiodorio factum esse ex ipsius excerptis GLK VII 
216 scimus.^) 



1) Locus Cassiodoiii hic est: '. . . . codicem legat, quem 
nostra curiositate formavimus, id est artem Donati, cui de 
orthographia librum et alium de etymologiis inseruimus, 
quartum quoque de schematibus Sacerdotis adiunximus', quo- 
cum loco compares Cassiod. p 144, 7 'codicem, in quo artes 
Donati cum commentis suis et librum de etymologiis et 
alium librum Sacerdotis de schematibus . . . coUegi'. 



— 22 — 

Ut 'Donatus qui et Sacerdos' ita 'Donatus vel 
Sergius' intellegi oportet. Nam quia Sergius eom- 
mentum in Donati artes seripsit, fieri potuit, ut 
Donati commentarium cum Sacerdotis in unum 
coniungeretur, quae res eo confirmatur, quod Cassio- 
dorius GL Vll p 144, - 'Donatus, inquit, cum com- 
mentis suis'. Eodem modo etiam elocutionem 
'Donatus vel Scaurus' declarandam esse puto, quia 
Scaurus, cum esset unus de clarissimis grammaticis 
urbis Romae, cum Donato a posterioribus artigraphis 
coniungi potuit.^) Tali ex codice, qualem Cassiodorius 
formavit, verisimUe est etiam Donati locum de struc- 
turis et pedibus oratoriis excussum a Rufino p. 577, ., 
fluxisse (cf. Keil. GL IV, p. XXXVI— XXXVU).'^) 

Ultimo loco eos viros enumeravi, quorum scripta 
neque a Rufino excussa neque nobis servata sunt, 
qui sunt hi Vindex, Albinus, Arruntius Celsus, 
Helenius. 

Vindex a Rufino Caecilius nominatus est, quo 
nomine etiam in codice falso ornatus erat, unde 
Cassiodorius ea, quae GLK VII p. 206, ^^ sq. legimus, 
excerpsit, ut, cum alia in altero codice, quo Vindici 
recte Caesellius nomen datum erat, invenisset (cf. ib. 
p. 202, ih) duos Caesellium et Caecilium Vindices 
discemeret. Quae cum ita sint, fieri non potest, ut 
apud Rufinum nomen librarii en-ore corruptum cum 
Keilio defendamus. 

De Caesellio Vindice, cui Cassiodorius, ubi eum 

1) Etiam alibi similes elocutiones reperiuntur, ut GLK 
p. 565, 2 'metamorfoseos dictos, quos Ovidius scripsit libros XV 
vel Apuleius' et Corp. Jnsc. Rhen. 801 ^grammaticus graecus 
Aemilius Epictetus sive Hedonius'. 

2) Sabbadini, studi ital. di filol. class. III p. 339 hoc 
Rufini loco commotus Donato attribuit proprium libellum de 
arte rhetorica. 



— 23 — 

Caecilium nominavit, praenomen Lueium tribuit, 
omnia diligenter contulit Froehde in supplem. annal. 
philoL, quae Fleckeisenus edidit, vol. XVIII (1892) 
p. 636. Inde non apparet, num quid grammaticus 
de mensura in fabuUs poetarum latinorum dixerit. 
Cui explicationi in Ubro, quem Priscianus GUK 11 
p. 210, -j et 230, 11 sub 'stromatei' titulo adnotavit, 
commentarii vel commentariorum lectionum antiqua- 
nrni sive antiquarum lectionum GeUius (II, 16, 5 ; VI 
(Vn), 2, 1 ; aliis locis) occasionem fuisse aptissimam 
nemo negabit, praesertim cum non modo ex Gellii 
et Prisciani, sed etiam ex Charisii testimoniis de 
antiquissimorum poetarum latinorum usu, inter quos 
Plautum quoque Charis. p. 195, 25 reperimus, Cae- 
seUium docte egisse constet. Totum autem versum 
senarium recte descripsit ex Accu lone (cf. Prisc. II 
p. 210, 12)7 ut quomodo 'de mensura in fabuUs Te- 
rentii et Plauti et ceterorum comicorum et tragico- 
rum' cogitaverit, dubitare nequeamus. 

Albinum, quamquam in expUcatione commen- 
tarii a Rufino non allatus est, Ubrum de re metrica 
composuisse scimus ex loco Audacis GLK VII, 339, ^ 
'Albinus in Ubro, quem de metris scripsit', quibus 
verbis sententiam Albini de versu hexametro adnectit. 
At tota Audacis excerptorum pars p. 336, ^g — 340, 5 
congruit cum Maximi Victorini Ubro de metris et de 
hexametro versu GLK VI, 208, 23 — 213, g (cf. L. Jeep, 
RedetheUe p. 85 — 89). Qua ex re patet utrumque 
ex eodem fonte fluxisse, sed Audacem aUam recen, 
sionem fontis eamque ex parte meUorem habuisse 
quam Victorinum ostendit Keilius GL VI p. XXIV. 
Atqui in Victorini libeUo p. 212, ^ duo versus Albini 
de versu hexametro quamquam corrupti afferuntur, 
ex quibus eum de re metrica eodem fere modo 
egisse constat quo Terentianum. Cum Albino autem. 



— 24 — 

cuius tres versus reram Romanarum I a Prisciano 
GL II p. 304, 20 exscripti sunt, nostro gi^ammatico res 
non est. 

Arruntius Celsus ex Prisciani, Charisii, Con- 
sentii artibus nobis notus est. In Charisii arte pag. 
207,^3; 212,3; 213, 1«; 214, ^; 222,^0 loci ex Terentii 
PhoiTnione excussi sunt cum adnotationibus Celsi. 
Semel p. 223, ^ Celsi expUcatio ad Hecyram legitur. 
Sed verba 'hic viciniae' a Celso declarata non in 
Hecyra, sed in Phormione 95 inveniuntur, ut omnes 
Amintii adnotationes ad Phormionem pertineant. (cf . 
Keil. ad h. 1.) Et certum est Celsum eundem esse 
atque Arruntium Celsum, nam p. 213, ^^ et p. 222, 3^ 
pleno nomine Arruntii Celsi citatus est, ubi similes 
ad Phormionem adnotationes exscripti sunt atque 
ceteris locis. Charisii autem pars p. 190, „ — 224, 22, 
in qua Celsum nominatum invenimus, tota ex Ro- 
mani arte fluxit, (cf. Jeep, 1. 1. p. 8), qua ex re pa- 
tet eum ante Juhum Romanum fuisse. 

Sed nusquam totus Terentii versus cum Celsi 
expUcatione descriptus est. Attamen quamquam Ar- 
runtius commentarios in Plautum et Terentium non 
composuit, qua de re videas Ritschl. Parerg. I pag. 
367 sq., nihil est quod dubitemus de Rufini verbis 
Celsum censuisse Terentii fabulas metris compositas 
esse. Neque JuUus Romanus eum sine nota cita- 
visset, si Terentianas fabulas sermone soluto 'sine 
mensura' esse putavisset. 

Etiam Helenius a Rufino adnotatur inter eos, 
qui mensuram in fabuUs latinis esse iudicabant. Sci- 
mus ex Charisio^) Helenium Acronem — hunc enim 
iUum Helenium esse patet — commentarios in Te- 



1) Locos, qui huc pertinent, apud Froehdium, de C. Julio 
Romano auctore 1892 p. 642 sq. legas. 



I 



— 25 — 

rentii Adelphos et Eunuehum attulisse, ut Helenium 
suo loco esse apud Rufinum nominatum unusquisque 
concedat. Sed ubi commentarium ad Eunuchum 
Helenium edidisse Charisius, qui Juhum Romanum 
excerpsit, testatur, GLK I p. 201, 3 'Interea loci Te- 
rentius in Eunucho, ^interea loci'; ubi Acron ^quae- 
ritur' inquit, 'quo accentu dici debeat loci', cum de 
illorum duorum verborum pronuntiatione in prosaria 
oratione nuUam difficultatem esse appareat, agi con- 
stat de pronuntiatione versus. 

Quaestione de nominibus in priore parte com- 
mentarii allatis finita accedimus ad expUcationem 
auctorum, qui in altera parie de compositione et de 
metris oratorum p. 573, 22 sq. enumerantur. Quae 
enumeratio non ut prior in fine, sed in medio com- 
mentario inest. Nihilominus magna ex parte index 
est auctorum, qui hoc in commentario excussi erant, 
quamquam primum ei viri enumerantur, qui 'de com- 
positione et numeris et pedibus oratoriis, ut Cicero 
dicit, scripserunt apud Graecos, Thrasymachus, Nau- 
crates, Gorgias, Ephorus, Isocrates, Theodectes, Ari- 
stoteles, Theodorus Byzantius, Theophrastus, Hiero- 
nymus'. Quam enumerationem totam recte se 
habere iam ex eis locis, qui ex Ciceronis Ubris rhe- 
toricis a Rufino exscripti sunt, intellegi potest. Nam 
p. 574,7 Thrasymachus princeps inveniendi nu- 
meri nominatur ex Cic. orat. 175, cui Gorgias Le- 
ontinus adiungitur, qui primus invenit 'paria paribus 
coniuncta et simiUter definita, itemque contrariis re- 
lata contraria, quae sua sponte cadunt plerumque 
numerose'. Quo loco v. 17 etiam de Isocrate, 
Gorgiae discipulo, agitur, quo nemo in eo genere 
scientius versatus fuisse dicitur, magnus orator et 
ipse perfectus magister, 'cuius domus cunctae Grae- 
ciae quasi ludus quidam patuit atque officina dicendi' 



— 26 — 

(cf. p. 572, -7 ex Bruto 32). Eum numeros moderatius 
temperavisse quam Gorgiam legimus p. 574, ^g ex 
Ciceronis orat. 176. Atque Isocratis discipuli Epho- 
rus et Naucrates laudantur p. 570, ^o ^x orat. 172 
'orationis faciendae et ornandae auctores locupletis- 
simique ipsi oratores', quorum prior etiam p. 577, u» 
nominatur laudator paeonis aptissimi orationi vel 
orienti vel mediae secundum Cic. orat. 218, alter 
orationis numerosae in universum p. 572, ^g ^na cum 
Isocrate ex Cic. de orat. III, 173. 

Jam venimus ad Aristotelem, qui 'versum in 
oratione vetat esse, numerum iubet' (cf. p. 570, 94 ex 
Cic. orat. 172). Cuius de pedibus, qui in orationibus 
praeferendi sint, sententiam ex Rufini commentario 
perfectam intellegere non possumus, quia hoc tantum 
ex Ciceronis scriptis excussum est, quod 'iambum et 
trochaeum frequentem segregat ab oratore' (cf. 
p. 568, 26 ex Cic. de orat. III, 182) et quod paeonem» ut 
optimum probat (cf. p. 570, -^ ex Cic. de orat. III, 
193; p. 557,1- ex orat. 214; p. 577,12 ^^ ^^^^- 218). 
Auditor eius Theodectes, 'in primis poUtus scriptor 
atque artifex', aeque atque Aristoteles versum in orati- 
one non probat (cf. p. 570, 04 ex Cic. orat. 172). Etiam 
de paeone consentit cum Aristotele, quo de denuo videas 
locum supra coUatum p. 577, j^ . Idem testatur Cicero orat. 
194: 'Atque haec, inquit, quae sunt apud Aristotelem, 
eadem a Theophrasto Theodecteque de paeane di- 
cuntur', unde ^idemus Theophrastum quoque, 
item AristoteHs discipulum, de paeane non dissensisse 
a magistro. Theophrastum autem de numeris ora- 
torum accuratius egisse quam Theodectem intellegimus 
ex Cic. orat. § 172, quam Rufinus p. 570, or ex- 
scripsit. Atque Theophrasti de numeris iudicium in- 
veninms p. 571, .^^ sq. ex Cic. de orat. III, 184—85, 
qui Theophrastum ait putare orationem, quae quidem 



— 27 — 

sit polita atque facta quodam modo, non astricte, sed 
remissius numerosam esse oportere. 

In Rufini excerptis Theodorus Byzantius, Socratis 
aequalis, et Hieronymus peripateticus desiderantur, 
quorum de priore Cicero tradit orat. 39: 'verborum 
constructionem et numerum tractasse Thrasymachum 
Chalcedonium primum et Leontinum Gorgiam, Theo- 
dorum inde Byzantium multosque ahos, quos koyo- 
dacddXovg appellaverit in Phaedro Socrates', et idem 
in orat. 40: 'Theodorum visum esse Isocrati prae- 
fractiorem, ait, nec satis rotunduni'. Theodorum etiam 
artem rhetoricam scripsisse concludere possumus ex 
Cic. Brut. 48, ubi audimus Theodorum fuisse in arte 
subtiliorem, in orationibus autem ieiuniorem, orationes 
eum scribere aUis coepisse, artem removisse', quod 
etiam ex Plat. Phaedr. 261 B elucet, ubi Socrates 
Phaedrum interrogat: !4AA' ^ tdg NsatOQog xai ""Odvo- 
OECog Tsxvag ^ovov sibqI Xoycov dKrjKoag, fig iv lUq> 
oxokd^ovteg Gvver/Qa^pdvr^v, Ta>v ds UaXa^ridovg dxrj- 
xoog ysyovag; ^AL Kai vai fjid Ar eyoye tcbv Neoro- 
Qog, el /jtr) FoQylav NiotOQd uva xataaxevd^etg, ij tiva 
QQaaviiaxov ve xai OeodcoQOv 'Odvaaia. Sicut Theo- 
dorus, ita in Rufini commentario Hieronymus deest, 
quem numeris oratorum studuisse apparet ex Cic. 
orat. 190: 'Elegit, inquit, ex multis Isocratis Ubris 
triginta fortasse versus Hieronymus, Peripateticus in 
primis nobiUs, plerosque senarios, sed etiam ana- 
paestos'. Ergo Rufinus utrumque iure in commen- 
tario enumeravit. 

Sed etiam de reUquis Graecis, quos de numeris 
oratorum scripsisse iam ex Rufini excerptis inteUexi- 
mus, magni momenti loci quidam Ciceronis scrip- 
torum rhetoricorum agunt, sicut de Thrasymacho, 
quem TulUus orat. 39 tradit primum numeros 
oratorum tractasse, quorum multa minuta fuissent et 



— 28 — 

versiculorum similia nimiumque depicta,* quae iam 
Isocrati displicuissent (orat. 40). Quod de Trasy- 
macho his locis idem etiam de Gorgia pronuntiatur, 
qui initio numeris intemperantius usus sit, postea 
minus eis serviverit (orat. 175 — 76). 

Aristotelem quoque numeri oratorii laudatorem 
apud Ciceronem invenimus locis, quos Rufinus non 
exscripsit. Eum censuisse necesse esse numerum 
adhibere, ne infinite fen-etur ut flumen oratio, Cicero 
memoriae tradit orat. 228. At eius de numeris 
iudicium, si locos a Rufino excussos praetereamus, 
praecipue inest in orat. 192 — 93, ubi Cicero Aristotelem 
ait iudicasse heroum numerum grandiorem, quam 
desideraret soluta oratio, iambum nimis e vulgari 
esse sermone, trochaeum autem dignitatem non 
habere, ut hi pedes continuati essent evitandi. 

Haec sunt, quae in Ciceronis scriptis rhetoricis 
de illorum Graecorum discipUna inveni. 

Postquam omnes vu'OS doctos, quos apud 
Graecos de numeris scripsisse ex auctoritate Ciceronis 
Rufinus dicit, re vera in Ciceronis scriptis inesse 
vidimus, perscrutabimur, num ei, qui latine de 
numeris egisse ab eodem dicuntur, recti adnotati 
sint. Hic quoque initium faciemus ab eis auctoribus, 
quorum libri diem tulerunt. Sunt autem hic: Cicero, 
Quintihanus, Terentianus, Probus, Charisius, Diomedes. 

Ciceronis verba vicies semel a grammatico 
exarata sunt, omnia ex scriptis eius rhetoricis, 
potissimum ex Oratore, ex quo tredecim loci sumpti 
sunt, ex hbris de oratore quinque, ex Bruto unus, 
duo ex Comificii arte ad Herennium, quam Ciceroni 
grammaticum Antiochensem tribuere supra vidimus. 
Et quoniam Ciceronis Hbri rhetorici adhuc praesto 
sunt, constituere possumus, quibus locis de numeris 
oratorum egerit. Dixit enim in Oratore de pedibus 




— 29 — 

et numeris §§ 149 — 236; in libris de oratore III, 
173—199; inBruto 8,33—34. Sed Cornificius in arte 
ad Herennium adnotavit aliqua IV, 32,44, quem 
locum Rufinus p. 568, ^9 descripsit hoc modo : 
' '"YjtiQ^avov huius modi transiectio, quae rem non 
reddit obscuram, multum poterit ad continuationes, 
de quibus ante dictum est; in quibus oportet verba 
sicuti ad poeticum exsturere numerum, ut perfecte et 
perpoUtissime possint esse absolutae'. Et de membris 
Cornificius egit IV, 19,26, quae verba a Rufino p. 
577, 21 sq. bene descripta erant, ut paucula inde artis 
ad Herennium missae corrigerentur. Qui locus hic 
est : Item Cicero ad Herennium in arte rhetorica de 
membro, id est JtsQi xg)Aov, sic dicit, 'Membrum 
orationis appellatur res breviter absoluta sine totius 
sententiae demonstratione, quae denuo aUo membro 
orationis excipitur, hoc pacto, ^et inimico proderas', 
id est unum, quod appellamus membrum : deinde hoc 
excipiatur oportet altero, 'et amicum laedebas\ ex 
duobus membris haec exornatio potest constare; sed 
commodissima et absolutissima est, quae ex tribus 
constat hoc pacto, 'et inimico proderas, et amicum 
laedebas et tibi non consulebas' : item 'nec rei 
pubhcae consuluisti nec amicis profuisti nec inimicis 
restitisti'. ^) 

At auctorem ad Herennium de pedibus et 
numeris oratoriis non tam egisse quam exemphs 
docuisse magna sagacitate Marxius, Prolegomena 
p. 100 perspexit. Nam in clausuhs periodorum eius 
partis unum posuit ditrochaeum, ut in parte de 
membris supra collata 'consulebas' et 'restitisti'. 

Ex Quintiliani institutione oratoria tres loci 

1) Hoc enim, quod cod. B commendat, necesse est 
legamus pro ^restisti'. 



— 30 — 

in commentario nostro repeiiuntur, primus p. 568, ^: 
'Quintilianus in arte de numeris et structura 
Demosthenis sic dicit. 'Nam *quo fit, ut Demosthenis 
severa videatur compositio Tolg d^eolg svxoiiai jzdai 
xai jzdoaig^ et illa, quae ab uno, quod sciam, Bruto 
minus probatur, ceteris placet xav /iijjio) ^dkky fbirjde 
To^8vy\ qui locus in Quintiliani exstat inst IX, 4,63, 
ubi priora verba leguntur -namque eo fit, ut, cum 
Demosthenis severa videatur compositio',^) alter 
p.568, 7 : 'idemin aho (IX, 4,73) 'Talia sunt Demosthenis 
jtdai xai Jtdaaig et Jtdatv v/^lv, et totum paene prin- 
cipium'; tertius p. 568, ^; 'in aUo loco (IX, 4,97) sic 
'Est et dochmius, qui fit ex bacchio et iambo vel ex 
iambo et cretico, stabiUs in clausuUs et severus : 
spondeus quoque, quo plurimum est Demosthenes 
usus\ Hanc quoque Quintihani sententiam non ad 
finem exscripsit. Sed iam hisce ex locis elucet 
QuintiUanum iure a Rufino enumeratum esse, quod 
etiam clarius fit, si eius institutionem oratoriam 
inspexerimus, cuius caput IX, 4 est de compositione, 
quam hoc modo definit IX, 4,22 : 'in omni compo- 
sitione tria sunt genera necessaria: ordo, iunctura, 
numerus'. Et numerum pertractavit § 45 sq., quam- 
quam etiam ahbi non negavit numerum in orationibus 
esse sicut X, 1,70. 

Terentiani versus, quibus de numeris oratorum 
ahquid pronuntiat, exstant apud Rufinum p. 575, ^ : 
'Terentianus de cretico, hoc est de amphimacro pede, 
sic dicit; 



1) Prior corruptela ^nam quo' facile ex Quintiliani 
''namque eo' nasci potuit. Atque omissum verbum 'cum' ea 
re excusatur, quod Rufinus apodosin, quae particula 'ut' 
inducitur, non exscripsit. Est enim haec, 'ut carpant Ciceronem 
in his 'familiaris coeperat esse 'balneatori' et non minus dura 
'archipiratae'. 



— 31 — 

„optimus pes et melodis et pedestri gloriae. 

,,plmimum orantis decebit, quando paene in ultimo 

,,obtinet sedem beatam, terminet si clausulam. 

„dactylus spondeus. imam nec trochaeum respuo. 

„bacchios utrosque fugito, nec refellas tribrachyn. 

„nam solet longam trochaeus solvere in duas breves; 

„vinde et appellant trochaeum, quem vocamus 

tribrachyn. 

,,plenius tractatur istud arte prosa rhetorum'. 

Qui versus nobis traditi sunt carminis Terentiani 
de metris vv. 1439 — 47. Quos si cum versibus a 
Rufino exscriptis comparaveris, intelleges eos ex alio 
codice fluxisse quam ex Bobiensi, qui postquam 
Mediolani a 1497 editus est, evanuit. v. 1439 enim 
pro ^pedestri gloriae' codices Rufini praebent 'pedestris 
gloriae', quod librarii errore ortum esse luce clarius 
est ex antecedente 'melodis'. At v. 1443 codices 
Rufini 'bacchios' commendant, cum apud Terentianum 
legamus 'bacchicos'. Rufini lectionem praeferendam 
esse ex ea re apparet, quod ille pes a metricis latinis 
semper 'bacchius', appellatur, nunquam 'bacchicus', 
quod adiectivum semper substantivum disiderat, ut 
apud Graecos ^axxslog pedem significat, ^axxiKog 
autem vocem nusqum pro pede bacchio inveni. Ergo 
ex Rufini loco versus Terentiani corrigendus est. 
Omitto eiusdem Terentiani versus lectionem ,repellas' 
pro Rufini 'refellas', sed moneo ordinem versuum 
permutatum esse, cum Terentianus versum 1446 ante 
1444 positum habeat, qua re interrumpitur tractatus 
de tribrachy pede. Hic quoque Rufini ordinem 
meUorem esse censeo eumque in emendando 
Terentiani carmine commendo,^) praesertim cum 



1) Jam Brissaeus, cum a. 1531 Terentiani libros ederet, 
Rufinum secutus est. 



— 32 — 

Rufini codices multo vetustiores sunt, quam editiones 
Terentiani, quamqum etiam multo melius poneretur 
post V. 1447, quem Rufinus non excussit. 

De Probo breviter agam. Neque enim incertum 
est, utrum Valerius Probus, celeberrimus ille gram- 
maticus sit an iunior iste grammatista, cuius sordida 
opera a Keilio in quarto volumine grammaticorum 
latinorum edita sunt. 

Probus a Rufino non modo inter scriptores 
nominatus est qui mensuram esse in fabulis Terentii 
et Plauti et aliorum comicorum et tragicorum latinorum 
putabant p. 565, 5, sed etiam inter scriptores, quos 
Rufinus de numeris oratoriis egisse dicit p. 573, oe- 
Ipsum autem descripsit p. 577,^ hoc modo: Trobus 
de numeris oratioriis sic dicit, 'Trochaeus et paeon 
tertius faciet illam structuram Tullio perculiarem 
'esse videatur'. Jnde patet a Rufino iuniorem Probum 
lectum esse, qui sub titulo Cathohca a Sacerdote 
artis particulam furatus est. Nam locus a Rufino 
adnotatus desumptus est ex illorum Probi iunioris 
Cathohcorum fine GLK IV, p. 42, ^q, quo etiam ea, 
quae Sacerdos de structura GLK VI, p. 492, 05 sq. 
scripsit, in sua transtuht.^) 

Quae cum ita sint, nemo non concedet eundem 
Probum iuniorem esse, quem Rufinus superiore loco 
p. 565, 5 laudavit, quamquam in frustuhs ilhs nomine 
Rufini exornatis niliil ilhus adnotatum est. Plane 
sane constat Valerium Probum mensuram in fabuhs 
comicorum et tragicorum latinorum esse iudicasse. 
Sed quoniam posteriore loco p. 573, 90, quo numeri 
oratorii auctores Rufini enumerantur, paene eosdem 
nominatos, qui supra appehati sunt, vidunus, priore 

1) Grammaticos Probi Catholica adhibuisse in tractandis 
structuris oratoriis etiam ex fragmentis Bobiensibus GLK VI 
p. 628, 24 elucet, ubi Probi verba cum nomine ipsius afferuntur. 



— 33 — 

loco alterum Probum laudatum esse, atque posteriore 
non verisimile est. In Probi Catholicis de mensura 
in fabulis latinis adhibita nihil commemoratur, sed 
exscripti sunt versus, ex quibus patet eum metrum 
in Terentii fabulis sensisse. Nam quamquam inter- 
dum verba versuum alio exhibet ordine, quam co- 
dices Terentii, qui ad aetatem nostram venerunt, 
tamen metra versuum tion sunt turbata, ut exem- 
plum afferam p. 24, 24 

• etiam inde abiens puerum conveni Chremis 
ubi Terentii codices manu scripti, quos habemus 
praebent ; 

etiam puerum inde abiens conveni Chremis. 
Sed in exscribendis versibus aliis codicibus usus est 
quam qui diem tulerunt, quod praecipue tribus locis 
declaratur. Nam p. 16, j^ exscripsit versum Terent. 
Andr. 798 hoc modo: 

quam honeste in patria pauper vivere, 
ubi codices nostri optimi tradunt : 'quam inpatriaho- 
neste pauper viveret', quo quidem versu etiam 
codd. Victorianus, Riccardianus, Decurtatus praebent 
'vivere'. Priscianus quoque GLK III p. 99, 2 hunc 
versum eodem modo tradit, quo modo Probus. Alter 
locus est p. -23, 26 '^t gracilae sient', cum in Eu- 
nucho 314 legamus 'ut graciles sient'. lam Eugra- 
phius ad hunc versum adnotat: 'legitur etgi^acilae, 
ut decUnaverit Terentius 'haec gracila'. Et tertius 
versus invenitur p. 25, 32* 'huius anuis causa, opinor, 
quae erat mortua', ubi codices tradunt 'eius anuis', 
cum etiam apud Charisium GLK I, p. 54 hic versus 
inducatur verbis 'huius anuis'. 

Quod ad partem Probi cathoUcorum de struc- 
tura pertinet, quamquam eam in fine fere Ubri de 
metris exspectaveris, ex ipso Sacerdote scimus suo 
eam loco esse. Nam ex initio Ubri tertii Sacerdotis 



— 34 — 

artis certiores facti sumus eum libros singulatim edi- 
disse (cf. L. Jeep, Redetheile p. 73). Quorum libro- 
rum primus erat 'de institutis artis grammaticae\ 
alter 'de nominum verborumque ratione nec non 
etiam de structurarum compositionibus', ter- 
tius 'de metris'. Atque cum grammaticus ipse teste- 
tur, dissertationem de "structura suo loco esse, cum- 
que p. 492, 25 legamus Sacerdotem antea de pedibus 
in libro primo egisse,^) in hoc Ubro, in quo de in- 
stitutis artis grammaticae agitur, etiam de pedibus 
actum fuisse necesse est. Quod apud grammaticos 
latinos re vera ita fuisse docet nos Donatus arte 
maiore, ubi primum agitur de voce, de httera, de 
syllaba, depedibus, de tonis, de posituris, deinde 
de octo partibus orationis, postremo de vitiis et vir- 
tutibus oratoriis.*^). At primus hber Sacerdotis tur- 
batus est atque lacunosus (cf. L. Jeep 1. 1. p. 74). 
Initium hbri deest totum, quia duo quatemiones ex- 
ordh perierunt (cf. Keil., GL VI, p. 417). Qua in 
parte tractatum infuisse de pedibus ex Donati com- 
paratione verisimihimum est. Quae sententia ea re 
augetur, quod Donatus, cum artem suam scriberet, 
Sacerdotem notum habebat. Nam Sacerdotem suo 



1) Locus hic est: 'Quoniam igitur de pedibus disyllabis 
et trisyllabis nec non et quattuor syllabarum in primo docui 
libro'. Similis iocus est p. 498, ^g : ^Trisyllabi pedes sunt octo, 
ideo quoniam tres syllabae octo schemata habent. sed unde 
traxerint nomen docebo sine exemplis, quoniam in primo 
libro explicabiliter demonstravi. 

2) Neque me fugit codicum recentiorum alius ordo. 
Nam codd. Berolinensis Diezianus 66, Parisinus Sangerma- 
nensis 1180, Venetus Marcianus class. XIII, 66 particulam 'de 
voce — de posituris' aut totam aut partem arti minori attri- 
buunt, cum alii eam cum parte *de barbarismo — de tropis' 
in fine maioris artis coUocent, ut Parisinus 7490, Sangallensis 
855, Sangallensis 877. Nonnunquam pars *de voce — de posi- 
turis' prima ars nuncupatur, ut a Prisciano GL III p. 414, 21. 




— 35 — 

nomine in exemplis uti solere docet nos exemplmn 
septimi casus GLK VI, 447, i^ *Sacerdote docente', 
quem morem etiam apud alios gi^ammaticos reperi- 
mus, ut apud Priscianum, cuius principalem locum 
in adnotatione infra attuli.^) Posteriores autem gram- 
matici locos exemplis non permutatis exscripserunt, 
ut adhuc nonnullis locis perspicere facile possimus, 
unde doctrina eorum initium fecerit. Ita exemplum 
'sacerdos' Donatus praebet in artis maioris parte de 
pedibus GLK IV, p. 370, 22 'epitritus primus ex prima 
brevi et tribus longis temporum septem, ut 'sacer- 
dotes', et communium generum exemplum p. 375, 19 
'liic et haec sacerdos', quod etiam et in arte minori 
p. 355, 16^ et apud Diomedem GLK I p. 301, ^q et 
apud Priscianum GL II p. 141, ^^ legitur. Dositheos 
(juoque GLK VII, p. 393, ^^ exemplum ex Sacerdotis 
arte exhibet, cum scribat 'studente Sacerdote', quae 
verba etiam in hnguam graecam vertit hoc modo: 
ojtovdd^ovTog HaxsQdcovog. Id non casu factum esse 
cognoscimus ex eo, quod de communibus generibus 
alii grammatici 'sacerdotem' non afferunt, sed Cha- 
risius GLK I p. 17, ^^ 'Wc et haec canis' adnotavit et 
Diomedes GLK I p. 301, ^q 'hic et haec homo'. Ergo 
dubitari non potest, quin Donatus in tractatu de pe- 
(iibus Sacerdotem ipsum vel ahum, qui inde hausit, 
adhibuerit. Necesse autem est eum locum fluxisse 
ex prima Sacerdotis hbri deperditi parte, quia in 



1) GLKII, p. 186,23—187,4 haec exempla leguntur: 'ego 
Priscianus scribo, tu Priscianus vel Prisciane scribis, ille Pri- 
scianus scribit, mei Prisciani eges, tui Prisciani egeo, illius 
Prisciani eget ; mihi Prisciano das, tibi Prisciano (io, illi Pri- 
sciano placet ; me Priscianum vi(iet, te Priscianum video, illum 
Priscianum videt; similiter ablativus tribus adiungitur perso- 
nis: a me Prisciano accipis, a te Prisciano accipio, ab illo 
Prisciano accipit'. vide etiam GLK II, p. 79,9; ^I^jib*' ^^5 23» 
III, p. 12,1,; 166,25; 203,7; 210,12; 18; 211,5; s; 9; 21- 

3* 



— 36 — 

tertio libro Sacerdos de pedibus sine exemplis egit, 
id quod ipse (xLK VI p. 498, ^g affirmat hisce verbis 
'sed unde [trisyllabi pedes] traxerint nomen, docebo 
sine exemplis, quoniam in primo libro explicabUiter 
demonstra^i\ 

Itaque quod Sacerdos p. 492, 05 de pedibus in- 

dicat, recte se habet, sed quod Probus p. 42, ^q, 

stulte id ab iUo et sine ratione ex Sacerdote descrip- 
tum est. 

Charisii locus a Rufino exaratus est p. 572, i^: 
'Flavius Sosipater Charisius de numeris sic dicit 
^Bacchiacum metrum est tale, 

bacchare, laetare, praesente Frontone. 
hoc mihi videtur ad prosam convenire. et sane multis 
pedibus in oratione utimur, licet stulti putent Ube- 
rum a vincuUs pedum sermonem prosae esse debere'. 

Quae verba a Rufino descripta nunc in CharisU 
arte non leguntur, quoniam cum eius exitu capita 
de re metrica, de qua a Charisio actum fuisse tituU 
servati 'de rhythmo, de metri versificatione, de basi, 
de pedibus, de versibus, de metris' GLK I, p. 6, 
IX — XIV docent, abscondita sunt. Sed servata sunt 
apud Diomedem GrLK I p. 513, 29-33? neque dubium 
esse potest, quin, sicut iam simiU loco demonstra- 
vimus, etiam hic Diomedes CharisU verba descripserit. 
Rufinus igitur verba supra coUata recte Charisio at- 
tribuit. 

Diomedis verba a Rufino descripta invenimus 
p. 568, 12 • 'Diomedes sic dicit in Ubro 11 artis suae, 
Igitur spondeus e duabus syUabis longis aptus 
est clausuUs, quaUbus maxime Demosthenes utitur, 
jtdat xal Jtdaaig xai JtdoLv vfjilv. habet enim 
graves sonos finemque sensus et clausulae firmas 
sedes constituit, ut 'rei pubUcae causa' et 'arma sumpsi' 





— 37 — 

et 'esse pro nobis'. gravior est autem longa syllaba 
praecedente quam brevi: aliter enim sonat *arma 
sumpsi', aliter ^esse pro nobis'. Haec quidem verba 
legimus adhuc apud Diomedem GLK I p. 469, 3_p. 

Diomedes autem a Quintiliano 1. c. dependet, 
nam verba 'qualibus maxime Demosthenes utitur, 
jvdoi Kal Jtdoatg xal Jtdoiv v/j,lv' respondent alteri 
Quintiliani loco, quem Rufinus descripsit. Sed 
Quintilianum redolent etiam alia, quae apud Dio- 
medem h. 1. leguntur, quamquam paululum sunt ab 
eo commutata. Sic 'igitur spondeus e duabus syllabis 
longis aptus est clausuUs' QuintUiani sententiae respon- 
det IX, 4,97, quo loco 'spondeus quoque, inquit, 
quo plurimum est Demosthenes usus'. Neque minus 
patet exemplum 'esse pro nobis' apud Diomedem 
QuintUiani esse, qui id 1. c. § 99 contuUt. Etiam 
cetera Diomedis clausularum exempla 'arma sumpsi', 
'rei publicae causa' nihil esse nisi Quintilianea ex 
1. c. § 97 'criminis causa' et ex § 99 'armis fui' in 
Diomedis usum transmutata negare nequimus. 

Quae sententia eo magis mihi probatur, quoniam 
Diomedes in secundo suae artis Ubro neque nimio 
spatio a nostro loco disiunctos aUos ipsius noni 
Quintihani hbri locos item est secutus. Atque prior 
legitur hoc modo p. 443, 3 'schemata, quae latine 
figurae vocantur, sicut nomine ipso patet, conforma- 
tiones sunt quaedam sententiae remotae a communi 
*hae, ut Quintihanus existimat, adeo tropis ipsa rei 
natura coniuncta sunt a quibusdam troporum nomen 
acceperat, sive quod formant orationem sive quod 
vertunt', quocum loco veUm conferas Quintiliani 
IX, 1,1 'cum est proximo Ubro de tropis dictum, 
sequitOT pertinens ad figuras, quae oxrniava graece 
vocantur, locos ipsa rei natura coniunctos superiori. 
nam plerique has tropos esse existimaverunt, quia 



— 38 — 

sive ex hoc duxerint nomen. quod sint fonnati 
quodam modo. sive ex eo, quod vertant orationem' 
et ibid. § 4 -figura, sicut nomine ipso patet, con- 
formatio quaedam orationis remota a communi et 
primum se offerente ratione', qui locus ita convenit 
cum Diomede, ut inde Keilius apud Diomedem 
lacunam esse recte iudicaveiit. Alterum autem 
locum apud Diomedem reperimus p. 456, .39, quo 
loco tropi definitionem ^opus est sermo a natm^li et 
principali significatione translatus ad aliam exoman- 
dae orationis gratia' auctore Quintiliano addito verbum 
de verbo iste grammaticus expressit. 

Victorini verba apud Rufinum p. 573,1«^ ex- 
stant, qui: 'Victorinus, inquit, de compositione sie 
dicit: Creticum, qui est ex longa et bre^-i et longa, 
si sequatur spondeus vel trochaeus, bonam com- 
positionem facere dicunt, 'quo usque tandem abutere^ 
CatiUna, patientia nostra?' duo extremi pedes sunt 
creticus et spondeus.' In arte grammatica Victorini 
adhuc conservata ille locus desideratur, quae res 
miri nihil habet, quia illa verba ex arte rhetorica ex- 
scripta esse videntur. Et re vera Victorinum rei 
rhetoricae operam dedisse scimus ex Hieronpn. de 
vir. illust. 101, ubi: 'Victorinus, inquit, natione Afer, 
Romae sub Constantino principe rhetoricam docuit\ 
et ex prologo commentariorum in epistolam ad Ga- 
latas, ubi dicit *non quia ignorem Caium Mariimi 
Victorinum, qui Romae me puero rhetoricam 
docuit'. Adhuc exstat Victorini expositio in Ciceronis 
Ubros de inventione, in qua quidem neque locum a 
Rufino excerptum neque quicquam de numeris 
oratoriis inveni. Probatm- autem hac quoque ex- 
positione Victorinum Ubros rhetoricos composuisse, 
unde Rufinus locum supra coUatmn desumpsit. Quo 
in Ubro a Rufino locto, cuius ne titulus quideni ad 



— 39 — 

nos venit, eum aecuratius numeruni oratorum tracta- 
visse ex Rufini verbis ad Victorinum spectantibus 
ndem multa dicit' verisimile est. 

Dixeris Victoriniana, quae Rufinus contulit, in 
lacuna Victorini artis GLK VI p. 31, ^g fuise, qua 
lacima non pauca excidisse Ludovico Jeepio, Rede- 
theile p. 83 sq. veiisimile ^isum est, quia Victorini 
artem cum Aphthonii Ubro casu quodam coniunctam 
esse putavit postrema iUius artis parte eaque 
maxima et initio artis metricae Aphthonii ab- 
scissis. At quoniam iam Victorini nomine omnia 
ex Aphthonio exhausta, quae Rufinus adnotavit, oma- 
ta sunt, Jeepii sententiam probare nequimus. 

Quis Victor fuerit, quem Rufinus p. 573,26 
nominavit, Buecheleras Mus. Rhen. XXX\7, 330 ex 
Anthol. Palat. IX, 711 concludendum esse puta^it. 
Quo loco legimus hunc Zenobii distichon: 

avTTjv yQajLifianxijv 6 ^coygdq^og rjd^sXs ygdiiyai, 
BlxToga de ygdy^ag rov axo^ov sljtsv sxco. 
Eundum esse doctissimus vir iudica\dt, quem Prisci- 
anus GLK 11, p. 14, j., attuht, ut dupUcem i pro i 
consonanti defenderet, 'quod Caesari doctissimo artis 
grammaticae placitum a Victore quoque m arte 
grammatica de syUabis comprobaretur'. Sed Victoris 
nomen in Prisciani codicibus manu scriptis non 
traditum est, sed ex 'auctore' emendatum, neque 
Bondamum Variarum lectionum 1. 11 p. 307 fugit 
legendum esse 'Victorinum', quoniam locus ad 
Victorini artem grammaticam GLK VI p. 27, 9 per- 
tinet, qua in paragrapho 'de syllabis' 'oetavo, inquit 
grammaticus, si excipitur ab i Uttera dupUcata, ut 
Troua, auo, Graus, Auax'. Neque dubito, quin Zeno- 
bius Victorem quendam significaverit, qui nisi ipse 
peregrinus artem gi^ammaticam graece scripsit. Quae 
cum ita sint facere non possum, quin a Rufino, cum 



— 40 — 

Victorem inter eos enumeraverit, qui de numero ora- 
torio latine scripserunt, significatum putem esse 
C. Julium Victorem. Cuius artem rhetoricam sub- 
scriptione instructam 'Explicit ars rhetorica C. Julii 
Victoris feUciter Hermagorae, Ciceronis, Quintihani, 
AquiU, Marcomanni, Taciani' optime legimus in 
Hahnii praeclara Rhetorum latinorum minorum edi- 
tiono inde a pagina 370. In vicesimo autem capite, 
quod est de elocutione, p. 433,7 huius editionis: 
'Quidam etiam, inquit, hique praecipui oratores etiam 
pedes observandos censuerunt, quos et poetae se- 
quuntur, dum ne in versum aut in partem versus 
incidamus, id enim maximum vitium est. Cum per 
totam orationem, tum praecipue in conclusionibus 
sei-vandus est ordo verborum, moderate in exordio, 
in media parte leniter, ita ut magis ad numerum 
tendat, quam ipsa numerosa sit': incipiendum esse 
longis syllabis potius quam brevibus, ut exordio apti 
sint et dactylus et spondeus et paeon primus, con- 
cludendum aut geminato cretico aut cretico, quem 
sequantur vel spondeus vel trochaeus vel iambus. 
Etiam paeonem primum, cui spondeus supersit, et 
paeonem posteriorem, quem una syllaba sequatm', 
claudere sententiam posse. Sed cavendum esse, ne 
creticus pes saepius frequentetur. 

Neque repugnat nostrae sententiae aetas Victoris. 
Nam dudum inter viros doctos constat eum fuisse 
rlietorem quarti saecuh exeuntis, ut nihil nos im- 
pediat, quin hunc a Rufino spectatum esse putemus, 
sicut Rufinus etiam Victorino aequah usus est. 

Restant auctores, quorum hbri a Rufino non 
excussi sunt, ipsi perierunt, Eusebius, VaiTO, Servius. 

Eusebius cum de numeris oratorum scripsisse 
dicatur, eum fuisse rhetorem verisimile videtur. Ex 
pluribus igitur unus aptus est Eusebius, qui hic a 



— 41 — 

nobis afferatur, in Macrobii Satur. I, 24, ^^ a Sym- 
macho nominatus, qui Symmachus: 'Eusebio autem, * 
inquit, oratorum eloquentissimo, non praeripio de 
oratoria apud Maronem arte tractatum, quem et 
doctrina et docendi usu meUus exsequetur'. Quo 
ex loco elucet non solum eum fuisse virum disser- 
tissimum (cf. Macrob. Sat. VII, 9,27), sed etiam 
rhetoricae magistnun. Et eum re vera de arte rheto- 
rica Virgilii, quamquam oratio eius abscondita est, 
locutum esse intellegimus ex Macrob. Sat. V, 1,1: 
'post haec cum pauUsper Eusebius quievisset, omnes 
inter se consono murmure VergUium non mmus 
oratorem quam poetam habendum pronuntiabant, in 
quo et tanta orandi disciphna et tam dihgens ob- 
servatio rhetoricae artis ostenderetur'. Et cum 
ad observationem rhetoricae artis etiam scientia 
numeri oratorii opus sit, dubitandum non est, quin 
Eusebius ille a Rufino enumeretur. Sed Janii opinio 
in editione Macrobu p. XXX eum fortasse esse 
Eusebium Alexandrinum rhetorem, qui anno p. Chr. 
n. 354 iussu imperatoiis Galh occisus est, quamquam 
non est improbabiUs, tamen certa non est. 

Varronem quoque inter auctores de numeris 
oratorum nominat Rufinus, quamquam nihil sibi ex 
scriptis eius sumpsit. Sed eum has res tractavisse 
versimile est ex ea re, quod Diomedem in ea parte 
artis, quae inscribitm^ 'de quaUtate structurae', GLK I 
p. 471, 30 Varronem secutum esse videri perspexit 
Usenerus, Sitzungsber. der k. b. Akad. der Wiss. zu 
Mtinchen 1892 p. 642 adn. 3. Cui opinioni fidem 
addit ea res, quod in illo tractatu et Cato et Antonius 
orator appeUantur (cf. Norden, Antike Kunstprosa 
p. 929 adn. 2). Sed quaeritur quo in scripto Varro 
de numero oratorio egerit. Primo loco relegamur ad 
eius rhetoricorum libros a Prisciano GL 11 p. 489, ^ 



— 42 — 

citatos, in quibus fieri potuit, ut de clausulis aeque 
ac Cicero et Quintilianus ageret, si modo ab eo 
scripti erant, qua de re dubitavit Ritschelius opusc. 
in p. 357, qui Rufini testimonium refert ad disci- 
plinarum librum de rhetorica 1. l. p. 381. Rufinum 
autem verisimile est libros de sermone latino ad 
Marcellum cogitasse, quia in priore commentario ex 
his Ubris nonnuUa in suum traduxit. Et Varronem 
re vera in quarto libro de sermone latino etiam 
numeros oratoiios tractavisse Wilmanns, de M. Terentii 
Varronis libris grammaticis p. 72 ex ea re conclusit, 
quod in conscribendis Ubris de sermone latino Ephori 
jtsgl M^ecog et Theophrasti Ubros, in quibus de numeris 
oratoriis egerat, consuluit et quod opus ipsum simile 
est Ubris JtsQl M^ecog^ qui rhetoricae partem de 
elocutione pertractabant. 

Ultimo loco inter eos, qui latine de numeris 
oratorum scripserunt, a Rufino Servius nominatus 
est. Hunc ab inteipolatore monacho haud dubie 
additum esse Lucianus MueUerus, de re metr. '^p. 151 
contendit. Sed cum omnes auctores uno Cinna 
excepto, quod nomen ex Ubraru errore corruptum 
esse supra p. 28 vidimus, recte a Rufino citati sint, 
MueUeri sententia verisimUis non est. Primum 
putabam a Rufino de iUo Servio cogitatum esse, 
cuius VergilU commenta nobis conservata sunt. Sed 
frustra in eo inquisi\d. Etiam praeceptor meus 
Ludovicus Jeep, hisce rebus maxime imbutus, a me 
interrogatus a Dittmanno doctissimo singularis 
UberaUtatis viro Gottingensi, quem indices ad Senai 
commenta in VergiUum ab Hageno incohatos editxn^um 
audiveram, nuper se ait, instructum esse in Hageni 
indicibus nihU de numero oratorio legi neque Ditt- 
mannum ipsum quicquam de ea re in commentariis 
ServU invenisse. Neque in commentariis a Servio in 



— 43 — 

l 

artem Donati scriptis quidquam de numeris et pedibus 
oratoriis inest, quoniam in Donati arte numeri oratorii 
pertractati non sunt. Sed restant GLKVII, p. 537 
excerpta ex arte grammatica Sergii. Servata sunt 
codice olim Bobiensi nunc Vindobonensi 16, primuni 
edita in analectis grammaticis ab Eichenfeldio et 
Endlichero curatis Vindobonae 1837 p. 197. In 
tituUs, de quibus Sergius tractavisse dicitur, sunt 
'clausulae' quoque, quam partem artis fuisse de 
compositione numerosa oratorum scimus ex ahis 
artis scriptoribus, ut exemph causa afferam Victorinum 
GLK VT, p. 192, 5, qui ad quaestionem, quid sit 
clausula, respondet: 'compositio plausibihs structurae 
exitu terminata'. Et quoniam nominum formas 
Sergius et Servius sine uUo discrimine in usu fuisse 
constat, qua de re conferas Keil. GL IV p. L 11, non 
negaverim hic vestigia artis iUius latere, qua de 
Rufinus 1. c. cogitavit. 

Rehquum est, ut de Pompeio Messalino 
agam, quem Rufinus quamquam in enumeratione» 
auctorum numeri oratorii non nominavit, tamen 
excerpsit p. 575, 12 ii^ exphcatione, ubi: Tompeius 
Messahnus, inquit, de pedibus et numeris oratorum 
sic dicit, 'Cicero spondeum incisis idoneum putat, 
quia, ut ait, paucitatem pedum gravitate sua et 
tarditate compensat, dochmium aptum quovis loco 
esse, dumsemelponatur,quoniam continuatus numerum 
asperum efficiat ; dichoreum quoque praeclare cadere : 
sed palmam de omnibus cretico tribuit'. idem de 
SaUustiana compositione sive de numero et structura 
sic dicit, 'Nunc, si videtur, SaUustianae periodi 
nimieros inspiciamus: 'res popu' dactylus, 'U Romani 
Marco' tres spondei, 'Lepido' anapaestus, 'Quinto 
Catulo' spondeus et anapaestus, 'consuUbus' paeon 
primus, 'ac deinde' dichoreus sive ditrochaeus, 'mihti' 



— 44 — 

dactyliis, 'aet domi' creticus, 'gestas' spondeus, 
'composui' choriambus ex longa et brevi et brevi et 
longa\ 

Hoc historiarum Sallustii exordium, quod 
invenies in Sallusti reliquiis a Maurenbrechero coUectis 
Lpz. 1891 p. 3, nobis etiam a Prisciano GL III p. 73, ^q 
traditum est, ubi ultimum Sallustii verbum *composui' 
est omissum. Sed cum finis huius periodi a Prisciano 
etiam III p. 64, ^g cum voce 'composui' descriptus 
sit, sequitur, ut hic grammaticus priore loco ne- 
glegenter scripserit. Praeterea a Prisciano ibidem 
pro 'mihtiae et domi' scribitur 'domi et mihtiae', 
(j[uod quidem altero Prisciani loco refutatur, ut 
Priscianum haec quoque verba altero loco neglegentius 
adnotasse, quam priore appareat. 

Pompei locus ex proprio hbello de Sallustii 
sermone sumptus esse videtur, cum totam quandam 
verborum comprehensionem ex SaUustii liistoriis 
secundum numerorum orationis leges exposuerit. 
Cuius periodi praef atiuncula quoque 'n u n c , si videtur, 
Sallustianae periodi numeros inspiciamus' id probatur, 
qxiia vocula 'nunc' SaUusth historiarum exordium 
rehqui SaUustiani sermonis consuetudini opponitur. 
Inde vero sequitur, ut iam antea de sermonis 
SaUustiani proprietate a Pompeio Ulo actum sit. Et 
(luoniam ultra communem rhetorum usum SaUustium 
videtur perscrutatus esse, clausuhs non modo num 
numerose compositae essent investigatis, sed totis 
periodis eum accuratissime in hanc rem inquisivisse 
patet. 

Suetonius in hbri de iUustribus grammaticis 
capite 15: 'Lenaeus, inquit, Magni Pompei hbertus 
(ibid. cap. 2 Pompeius Lenaeus nominatus) et pene 
omnium expeditionum comes, defuncto eo fihisque 



— 45 — 

eius schola se sustenta^dt : docuitque in Carinis ad 
Telluris, in qua regione Pompeiorum donius fuerat, 
ac tanto amore erga patroni memoriam extitit, ut 
Sallustium historicum, quod eum oris probi, animo 
invericundo scripsisset, acerbissima satyra laceraverit, 
lastaurum et lucronem et nebulonem popinonemque 
appellans, et vita scriptisque monstrosum, praeterea 
priscorum Catonisque verborum ineruditissi- 
mum furem'. Quibus ex verbis apparet eum etiam 
fusius de sermone Sallustiano egisse. Lenaeus a Plinio 
quoque saepius citatur sive uno Lenaei nomine (sie 
Natural. liist. 24,67; 25,7; 63) sive duobus nominibus 
Pompeius Lenaeus (cf. Natural. hist. 15,127; 25,5 et 
indice auctorum ad Ubros XX, XXI, XXIII, XXIV, 
XXV, XXVI, XXVII), quem grammaticum idem 
commentationes medicinae in praeda Mitlnidatis 
repertas iussu Pompei Magni sermone latino trans- 
tulisse tradit N. H. XXV, 7. Qxiibus ex rebus 
primum patet Lenaeum Pompei nomen accepisse, 
deinde excellentem grammaticum fuisse, a Suetonio 
in Ubro de illustribus grammaticis allatum, tum dc^ 
SaUustio Ubrum malevolo iudicio scripsisse. Sed ex 
Rufini loco supra descripto apparuit Pompeium 
quendam MessaUnum accuratissime SaUustn generi 
dicendi operam dedisse et scripsisse de eo. Quicmnque 
autem huius Pompei excerptum legerit, sibi per- 
suadebit accuratam illam numerorum oratoriorum 
dinumerationem non factam esse, ut orationis genus 
SaUustii laudaretur, quodin clausula, de qua certum 
iudicium antiquorum habemus, choriambus est 
praecedente spondeo, quae clausula ab antiquis 
vituperatur. ExempU gratia afferam Martianum 
CapeUam (V, 522), qui veteres auctores secutus 
molossum, cuius media longa in duas breves soluta 
est, hoc est choriambum, autecedente trochaeo laudat. 



— 46 — 

sed dicit : 'fit autem pessuma clausula, si pro trochaeo 
paenultimo spondeum praelocaveris'. Et cum a 
Cicerone choriambica clausula non commemoratur, 
concludi licet eum hanc pro bona non habuisse, 
quod demonstravit Ziehnski in libro qui inscribitur: 
Das Clauselgesetz in Ciceros Reden Lpz. , 1904, 
p. 162 sq. 

Quae cum ita sint, fieri non potest, quin audeam 
conicere illum Pompeium Lenaeum neminem esse 
nisi Pompeium MessaHnum Rufini. Bene scio 
magni momenti esse cognomen MessaUni neque 
a Suetonio commemoratum neque a Plinio. Sed ut 
omittam Lenaei temporibus MessaUni cognomen 
exstitisse nobis servatum Tibulli 1. 11, 5,17; 115, 
Taciti Annal. U, 32; 111,34 et aUbi atque in inscrip- 
tionibus latinis legi (cf . CJL Vin, 2525 et 2536; 
17723; 17851; in, 7529; XIV, 2588), causae, quibus 
commotus Lenaeum et Messahnum eundem Pompeium 
esse putem, tantae esse videntur, ut difficultatem, 
quae cognomine efficiatur, superent. Incertum 
quidem est, quo modo nomen MessaUnus iUi Pompeio 
attributum sit. Qua de re temerarias coniecturas 
facere mihi in animo non est, quae quid de Pompeio 
MessaUno et Pompeio Lenaeo censeam, stabiUre non 
possint, sed committo potius iudicium viris doctis, 
quos meam dissertatiunculam lecturos esse spero. 
Sed cum Lenaeus locum cognominis teneat, non 
intermitto, quominus eos ad Mommsenu Ubrum 
Romische Forschungen I p. 50 remittam, ubi Romanos 
cognomina interdum mutavisse demonstratum est. 
Quare concludi Uceat ludi magistrum Ubertum cum 
aUis causis nunc ignotis tum ea de re, quia nobUissimae 
famiUae gentile nomen tuUt, peregrinum suum nomen 
seu iam cognomen commutare maluisse cum 
cognomine vere latino. 



— 47 — 

Collata a Rufino ex nonnullis scriptoribus, qui 
de mensura comicorum et tragicorum latinorum scrip- 
senmt, incipiunt ab Euanthii loco, quo hic gramma- 
ticus tradit eos, qui in metris iambicis neglegentius 
egerint, a Terentio adeo victos esse resolutione huius 
metri, ut ad imaginem prosae orationis procederet. 
Itaque Euanthii excerptum tanquam exordium facit, 
quo propositum pronuntiatur locorum collationis, 
quae sequitur. Nam omnia Rufini excerpta nihil 
aliud contendunt nisi illos grammaticos confirmavisse 
Terentii comoedias versibus compositas esse, quod 
de Aspro iam supra p. 18 exposuimus. Quae autem 
diximus eo probantur, quod Rufinus complurium 
grammaticorum de eadem re sententias conscripsit. 
Ita tria fragmenta de versu iambico septenario sive 
comico quadrato reperimus, quae omnia ad VaiTonem 
pertinent: Charisii locum, quocum Diomedes ad verba 
congruit (cf. supra p. 10) et ipsius Varronis p. 556, ^^ 
(v. p. 14), qui tam obscurus est, ut vix perspicere- 
mus, nisi ille Charisianus locus traditus esset. Nam 
cum illa Van'oniana sine conexu a Rufino excerpta 
sint, in dubio relinquimur, quid verba 'totidem semi- 
pedibus adiectis' significent. At Charisii excerpto 
adiuti — Diomedem enim omisimus, quippe qui ex 
Charisio hauserit — a Varrone, ut septenarius iam- 
bicus oreretur, trisyllabum pedem extremo senario 
subiunctum esse scimus. Sed iam quaeritur, qua re 
Varro adductus sit, ut trisyllabum pedem 'totidem 
semipedes' infra nominaret, cum neque 'totidem' per se 
tres sint, neque quid 'semipes' significet, perspicuum sit. 

Relegavit me praeceptor meus Ludovicus Jeep 
ad Diomedis locum GLK I 507, 24, ad quem me hac 
quaestiuncula elaborata etiam WestphaUus, Metrik 
der Griechen I'-, p. 172 relegavit. Ex eo elucet 
grammaticos voce 'semipes' syllabam comprehen- 



— 48 — 

disse.^) Vocula autem 'totidem' quin ad aliquid prae- 
cedens respiciat dubitare nemo potest. Ergo cum 
in loco a Rufino descripto nihil est, ad quod vocem 
'totidem' referamus, mihi persuasum est ante excerp- 
tum a Rufino serv^atum a Varrone actum fuisse de 
origine versus cuiusdam, qui aeque atque comicus 
quadratus tribus syllabis adiectis ex senario prodit. 
Qua in re definienda loco Diomedis collato adiuva- 
mur, qui trochaicum septenarium fieri : 'cum ad iam- 
bici veri, inquit, principium additur pes trisyllabus 
amphimacrus'. Atque cum sciamus Varronem omnia 
metra sive ex heroo hexametro sive ex iambico se- 
nario derivasse (cf. Leo, die beiden metrischen 
Systeme des Altertums Hermes XXIV p. 280 sq.), 
cumque, si primum de trochaico septenario eodem 
modo, quo Diomedes egit ita, ut ibidem vocem 'se- 
mipes' declararet, omnis difficultas verborum 'toti- 
dem semipedibus adiectis' evanescat, unumquemque 
mihi esse concessumm puto, ante nostrum locuni 
actum fuisse de origine trochaici septenarii ex iam- 
bico senario. Accedit quod, si hoc ita se habere 
nobis persuasimus, apparet, qua de causa VaiTO trac- 
tatum a Rufino servatum inducat adversativa parti- 
cula 'at'. Nani trochaicus septenarius fit, cum ad 
senarii iambici initium, iambicus contra septenarius, 
cum ad finem trisyllabus pes adiciatur. Quae cum 
ita sint, illum Diomedis locum, quo in Varronis ver- 
bis perspiciendis profecti sumus, Varronis quoque 
esse coniecerim. 



1) Diomedes 1. 1. 'Troehaieus, inquit, ideni septenarius 
et quadratus. hic si verus est, omnes septem trochaeos habet 
et semipedem, id est unam syllabam, cuius exemplum tale est 

inmerens anus virente secta pinus in Crago. 
hic fit cum ad iambici veri principium additur pes trisyllabus 
araphimacrus'. 



- 49 — 

Grammaticum Antiochensem tum locum, de 
quo egimus, tum Charisiana ista propter Terentii 
versum p. 555, 20 excussisse patet. Sed versum 'quid 
inmerentibus npces, quid invides amicis', quem ver- 
sum reperimus etiam apud Bassimi GLK VI, p. 266, k,, 
utrum ex poeta quodam sumpserit Varro, an is ab 
ipso fictus sit, id quod Leo 1. 1. p. 287 vult, rema- 
net incertum. 

Tantum propter Terentii versus excussa esse 
mihi videntur reUqua quoque duo Varroniana, quo- 
rum prior locus p. 555, ^ agit de nota / transversa 
inter syllabas, quam poni oportere in locis 'huiusce 
modi' dicit Varro frequentius ad extremum versum 
senarium et similes, si pro longa brevem habeant 
extremam. Quae nota transversa a Diomede in ea 
parte artis, quae agit de metris Horatianis, servata 
est, qua autem aUter utitur ac Varro vult, ad singu- 
los pedes designandos, quod faciUus inteUeges, si le- 
geris hunc Diomedis locum GLK I p. 518, 34 : 'prima 
ode, inquit, metrum Asclepiadeum habet. scanditur 
vero sic et dicitur penthemimeres, spondius dactylus 
semipes dactylus dactylus 

Maecenas atavis, edite, regibus. 
aUi sic scandunt, spondius choriambus choriambus 
pyrrichius 

Maecenas atavis, edite regibus'. 

At quia Varro notam transversam in fine poni 
vult, si pro longa brevis syUaba versum claudit, 
'huiusce modi' loci erunt ei, ubicunque brevis syUaba 
pro longa reperitur (cf. Ritschl., de M. TerentU Var- 
ronis discipUnarum Ubris opusc. III p. 383). 

Tertius Varronis qui restat locus p. 556,^ est 
de clausuUs i. e. minuscuUs versibus propterea ita 
nominatis, quod claudunt sententiam. Quod nomen 
ex arte rhetorica Varronem sibi sumpsisse ostendit 

4 



— 50 — 

Leo, Heraies XXIV p. 291. Sed Varro etiam tnino- 
res versus, a quibus nonnunquam initium fit, clau- 
sulas appellat, qua in re abscedit a rhetoricis. Et ex- 
empli gratia praeter Accii et Caecilii versus affert Te- 
rentii versiculum Adelph. 610: *discrucior animi', qui 
quamquam ab eo initium fit, tamen clausulae ex- 
emplum a Varrone inducitur. De clausuUs agit pri- 
oris quoque Victorini excerpti finis p. 557,i3 qui 
praecipue Plautum et Naevium et Afranium eis usos 
esse dicit. 

Sed de pedibus iambici versus Rufinus quattuor 
grammaticorum sententias posuit, Caesii Bassi p. 555,2^ 
(videas supra p. 15), Victorini p. 557,i9 (v- supra p. 8), 
Terentiani p. 560,^ (v. supra p. 9), lubae p. 562,ii, 
qui omnes consentiunt iambicum metrum non ex 
soUs iambis fieri sed ex iambo et spondeo et eorum 
solutionibus. lUis variis pedibus autem efficitur, ut 
versus desinat iambicus videri. ExempU causa Bassus 
versum Terentii Eunuch. 49 affert p. 556,^ 

'exclusit, revocat, redeam? non, si me obsecret', 
quem et pro trimetro iambico cum solutionibus se- 
cundi et tertii loci habere potes et pro hexametro 
spondiazonti. Quem postquam in heroum versum 
rectum permutavit paucis syllabis in fine mutatis, ut 
meUus sententiam suam patefaciat, affert versum 

'heros Atrides caeUtum testor fidem' 
a se ipso fictum, quod ex verbis inducentibus 'po- 
nam dubium secundo loco pedem' concludi pot- 
est et eo probatur, quod in Ubello de metris huius 
versus partem adhibuit ad aUos versus formandos, 
ut GLK VI, p. 256,21 : 

'tibi crescit herba caeUtum testor genus,' 
et p. 258,24 

'meae Camenae caeUtum testor genus', 
qui versus etiam in Victorini arte GLK VI, p. 149,^ 



— 51 — 

reperitur, At initium versus ex Rufini excerpto allati 
inc6rtum est, utrum dactylieum an iambicum ferien- 
dum sit. Sed in Victorini, Terentiani, lubae locis 
supra laudatis nihil commemoratu dignum inest. 

lam accedimus ad versus Rufini gi-ammatici de 
metris Terentii et Plauti et ceterorum p. SSS,^. 
Valde mirandum est Rufini versus non continuos sed 
interruptos esse exemplis ex Terentu fabuUs sumptis 
et prosaria oratione introductis. Primum igitur illis 
exemplis omissis Rufini versus perscrutabimur ordi- 
nem commentarii Rufiniani secuti. Initium autem 
faciunt hi p. 558,8 : 

^Agnoscit metrum servatque Terentius artem. 

nam prologos trimetro didicit componere versu 

scaenarumque actus primos pede claudit eodem,' 
quorum duo ultimi ad verba fere congruunt cum 
Victorini verbis GLK VI, p. 78,24 ab ipso Rufino 
p. 557,4 excussis (v. supra p. 7): 'prologos itaque 
et primarum scaenarum actus trimetris 
comprehenderunt,' ubi Victorinus continuo pergit 
'deinde longissimos, id est tetrametros, subdiderunt.' 
Quibus cum verbis versus Rufini a prioribus seiunctus 
exemplis iUis Terentii cohaeret, qui p. 558,1^ legitur 
hoc modo: 

'tetrametros sequitur, quem finxerat ille Boiscus.' 
Ergo seriem quattuor versuum inter se cohaerentium, 
quae cohaerentia comprobata est verbis Victorini a 
Rufino 1. c. descriptis, exemphs versuum Terentiano- 
rum disturbatam esse apparet. Sed Rufinus inven- 
torem versus tetrametri nominat, cuius memoriam a 
luba petivisse eum KeiUus cognovit, lubae loco a 
Rufino relato, ubi agitur de versu Boiscio p. 564,i_g. 
Sed adnotandum est Rufinum male perspexisse sen- 
sum ilhus lubae loci, qui de octametro iambico ca- 
talectico agit accuratius in Victorini arte GLK VI, 



— 52 — 

p. 82,25 pertractato. Hic enim octametram versum 
Boiscium ait constare ex duobus tetrametris, priore 
acatalecto, catalectico altero in unum redactis.^) Fieri 
autem non potuit, ut Boiscus tetrametrum iambicum 
acatalectum, quem Rufinus voluit, inveniret, quia 
iam antiquissimi lyrici poetae eo utebantur, ut ex- 
empli causa afferam Alcaei frg. 56 et Alcmanis frg. 13 
(Poetae lyrici ed. Bergk). Boiscum floruisse Alexan- 
drinoram aetate optime ex artificioso illo metro con- 
clusit Leichsenring, De metris graecis quaestiomes 
onomatologae, Diss. Gryph. 1888 p. 28. Praeterea 
tetrameter iambicus acatalectus a Servio GLK IV, 
p. 459,2 Anacreonteus appellatur (cf. Christ 1. 1. 
'-^p. 343), qua re item ad antiquissitnos Graecorum 
poetas lyricos reicimur. 

Sequitur Rufini versus de origine trochaici ar- 
chilochii p. 559,i: 

'creticon Archilochus supra caput addit iambi,' 
in quo Terentiani versum 2350 Rufinum imitatum 
esse putavit Keilius, qui versus est hic: 

'Archilochus auctor traditur tahs metri.' 

Sed Rufinum hunc auctorem in pertractando Archi- 
ochio trochaico non adhibuisse docent Terentiani 
versus 2280 — 83, quibus Archilochium metrum deri- 
vat ex tetrametro iambico dempta prima syllaba, cum 
Rufinus eum ex trimetro natum esse probet addito 
cretico. Immo vero habemus fontem huius quoque 
Rufini versus apud Victorinum p. 135,^4, qui: *Ai'- 
chilochus, inquit, creticum iambico trimetro praepo- 
suit, ut faceret tetrametram trochaicum (cf. ibid. 
p. 134,iJ. 



1) cf. Christ, Metrik der Grieeli. u. R6m. 2p. 356. 




— 53 — 

Versus, qui secuntur p. 559,6, agunt de iambo 
hipponacteo. Exemplis, quae inserta sunt, ut dixi, 
omissis habemus quinque versus hos: 

'XJltimus amphibrachys velocem claudit iambum, 
aut bacchius erit finis discrimine nullo: 
. utitur Hipponax hoc metro maximus auctor. 
legitimum interdum sub scaenis ponit iambum. 
utitur his Plautus metris et mille poetae.' 
Ut primum de origine trium priorum versuum agam, 
hic quoque Keilius mihi errare videtur, cum de Hip- 
ponactis invento Rufinum secutum esse Terentianum 
V. 2371 adnotet. Terentiani enim locus est hic: 
Archilochus autem creticum sicut dedit, 
aeque trimetro iunxit Hipponax pedem 
novissimum trisyllabum ex prima brevi 
longis duabus: antibaccho nomen est. 

Rufinus autem versibus supra allatis ahquanto plus 
tradit quam apud Terentianum reperimus, cum praeter 
bacchium etiam amphibrachyn hoc metri genus effi- 
cientem inducat. Sed ne nomen quidem alterius 
pedis sumpsit a Terentiano, qui loquitur de antibac- 
eho, cum Rufinus bacchium nominet. Itaque censeo 
grammaticum Antiochensem Terentiani locum ante 
oculos non habuisse. Sed videbis Rufinum hic quo- 
que Victorinum secutum esse. Primum enim GLK VI, 
p. 135,15: 'Hipponax, inquit, trimetro iambico ulti- 
mum adiunxit antibacchum ex prima brevi longis 
duabus.' Qui locus cum versibus Terentiani supra 
citatis maiorem habet simihtudinem, quam ut eam a 
me demonstrari oporteat. Sed exstat ahus quoque 
locus, quo de tetrametro agitur, apud Victorinum 
p. 80,13: 'lego praeterea in fine dumtaxat catalectici 
tetrametri bacchium a brevi incipientem vel amphi- 
brachyn propter novissimae syllabae indifferentiam 
admisisse quosdam.' Atque Rufinum re vera senten- 



— 54 — 

tiam ex hoc loco petivisse non solum hoc demonstrat, 
quod item bacchium et amphibrachyn adhibet, sed 
etiam quia sicut Victorinus confirmat ^discrimine 
nullo' poni amphibrachyn . et bacchium. Maximam 
autem difficultatem praebet versus Rufini p. 559,i2- 
'legitimum interdum sub scaenis ponit iambum'. 

Primum enim quid significet hoc loco 'legitimus 
iambus' ex Rufini versibus perspici non potest. Ex 
exemplo ex Terent. Andr. 68 allato cognoscimus 
'legitimum iambum' hoc loco versum trimetrum 
significare videri. &ed necesse est perscrutari nos, 
quid alii rei metricae scriptores hac elocutione com- 
prehenderint. Relegaverim lectores ad Atihi Fortu- 
natiani artem GLK VI, p. 286, ^e, qui: ^versus, in- 
quit, qui ex hoc uno (sc. iambo) est, legitimus iam- 
bicus erit, quem Graeci dgd^dv vocant, ut ille est 

beatus ille qui procul negotiis', 
et p. 287, 11 : 'ille enim legitimus solus, quem dgd^ov 
dixi, iambo solo constat'. Quam expUcationem ad 
exemplum trimetri ex Terentio a Rufino sumpti non 
aptam esse patet, quia primo et quinto loco habet 
solutiones. 

Alia quoque difficultas in illo Rufini versu 
nobis offertur, nam incertum est, quod habeat 
subiectum verbum 'ponit'. Atque cum Rufinus hoc 
versu nuUum poetam nominet, fieri non potest quin 
respiciamus ad versus antecedentes, in quibus Hippo- 
nactem affert, quem etiam nostro versu a Rufino 
spectatum esse oportet. Sed huic sententiae obstat 
vox 'scaena', quae fabulas in scaena actas h. 1. signi- 
ficat, quas Hipponax non composuit. Ergo Rufinum 
cogitasse poetam tragicum vel comicum mihi con- 
cedes. At cum neque hoc versu neque antecedentibus 
scaenicus poeta nominatus sit, lacunam esse inter 
primos tres versus et quartum supra descriptos 



— 55 — 

necesse est. Quod etiam ultimo versu probatur, quo 
Rufinus dicit Plautimi et mille poetas his metris 
usos esse. Nam cum dicat 'liis metris', pluria cogitat 
quam unum trimetram legitimum. Versum hippo- 
nacteum autem, qui paulo ante pertractatus erat, 
huc numerare non licet, quia Rufinus in fine de illo 
metro: 'utitur, inquit, Hipponax hoc metro'. Itaque 
censeo nonnullos versus ante eum, quo Plautus 
nominatur, desiderari, hac quoque re commotus, quod 
trium versuum duo iisdem fere verbis incipiunt 
'utitur Hipponax hoc metro' et 'utitur his Plautus 
metris'. 

Transeamus ad versus p. 559, ig, quibus agitur 
'de pedibus, quibus haec consistunt metra': 
Dactylus aut spondeus inest vel cursor iambus, 
aut anapaestus erit positi discrimine nuUo 
partibus in quinis. nam post celer exstat iambus 
pyrrichiusve citus finem concludere possit. 

In quorum versuum compositione Rufinum alterum 
locum Victorim supra p. 8 citatum secutum esse 
iam Keihus perspexit. KeUii sententiam ego h. 1. 
omnino probo, praesertim cum uterque grammaticus 
tribrachyn pedem omiserit. Sed quoniam Victorinus 
de ultimo trimetri pede non disseruit, quaeritur unde 
sumpserit Rufinus scientiam, trimetrum concludi posse 
tam iambo quam pyrrichio. Eum hac quoque in re 
Victorini verba quamquam non loci ab ipso descripti 
ante oculos habuisse intelleges, si legeris Marii sen- 
tentiam p. 80, n, ubi 'sexto loco, inquit, quidam 
volunt recipi pariambum ea contemplatione , qua 
herous in ultimo trochaeum' et p. 132, .^i, quo loco 
sextum pedem semper aut iambum esse debere aut 
pariambum docet. Fortasse dixeris pedem a Vic- 
torino pariambum, pyrrichium a Rufino nominatum 
esse. Sed Victorinus ipsi p. 44, ^^ : 'pyrrichius, inquit, 



— 56 — 

qui et pariambus et dibrachys appellatur\ ut omnis 

difficultas evanescat. 

Secuntur p. 559, 24 versus 'de nomine talium 

versuum sive metrorum': 

Graecus apemphaenonta solet memorare poeta, 
inmanifesta vocant haec carmina voce latina. 
Hunc trimetron veteres Graii cognomine dicunt, 

quod pedibus iunctis hunc scandere saepe solebant. 
Ut Rufinus adhuc Victorinum secutus est, ita eum 
his quoque in versibus hoc fecisse Keihus cognovit. 
Sed duos Victorini locos adhibuit, unum de imma- 
nifestis metris, alterum de nomine trimetri. Vic- 
torinus enim dicit p. 105, 26 • 'iU^, autem, quae Grraeci 
ovyxexvjLieva et djts/jiq^alvovTa^ quae nos confusa et 
immanifesta dicimus', quod repetit p. 106, ^5, ubi : 
'at cum inter se, inquit, similia aut disparia nectuntur, 
tunc ex ipsa brevitatis conclusione obscuritas nasci- 
tur, unde ovyxexvfieva et ajte^q^alvovta a Graecis, a 
nobis confusa et immanifesta appellata sunt', quos 
locos Rufinum ante oculos habuisse nemo non con- 
cedet. Atque de nomine trimetri scientiam petivit 
ex eodem Victorino, qui p. 70, iq: 'trimeter, inquit, 
appellatur a Grraecis, quia tribus percussionibus per 
dipodias caeditur' et p. 132, ^ : 'nam ut illum a sex 
pedum cursu hexametrum, ita hunc quoque ob 
eundem pedum numerum senarium appellari volue- 
runt, quem et trimetrum: nam iugatis per dipodiam 
binis pedibus ter feritur'. 

Transeamus iam ad versum Ruf ini de chohambo, 
qui est hic: 

Ponitur aut scazon, spondeum finis habebit. 
Quo' loco nihil ahud sequitur, nisi exempla huius 
generis choUambi, quamquam propter particulam 
'aut' alteram partem priori respondentem exspectamus, 
quam in antecedentibus versibus non reperimus. 



I 

4 



1 



— 57 — 

Ergo hic aliquid praetermissum esse apparet. Sin 
autem comperire volumus, quid id fuerit, multum 
nos adiuvat fons, ex quo etiam hic locus fluxit. 
Habemus enim Victorini locum p. 81, 4 a Rufino 
ipso p. 557, 27 excussum (v. supra p. 8). Quo loco 
Victorinum duas formas choliambi discernentem vidi- 
mus, quarum una habet in fine trochaeum, altera 
spondeum. Atque cmn Rufinus formam 'spondiacam' 
commemoret, trochaicam desiderari per se patet. 

Valde autem mirandum est, quod Rufinus ti- 
tulo 'de metris comicis' praemisso repetit ea, quae 
antea pertractavit, cum dicat: 

Tetrametros trimetrosque capit comoedia versus, 

tetrametrum primus fertur posuisse Boiscus. 

creticon Archilochus trimetro superaddidit ingens. 

amphibrachyn trimetro Hipponax supponit iambo. 

fulserat hac Plautus pulcherque Terentius arte. 
Metrorum antea tractatorum unus deest cho- 
liambus, quae res fortasse eo declarari potest, quod 
in fabuUs Terentii et Plauti chohambus trimeter non 
adhibitus esse videtur. Fidem sententiae auget ea 
quoque res, quod neque Rufinus, neque Victorinus, 
quem in tractando chohambo eum secutum esse vi- 
(hmus, comicorum poetarum exempla chohambici 
versus afferunt, sed Rufinus ex Persh satirarum pro- 
logo, Victorinus ex Terentiani carmine de metris. 
Quod autem ad repetitionem pertinet, in fiae alterius 
quoque partis Rufiniani tractatus simUis repetitio 
inest, de qua ut hoc iam loco agam, mihi concedas. 
Leguntur septem versus Rufini de numeris et pedi- 
bus oratorum p. 576, ^ : 

Creticus aut spondeus erit paeanve supremus, 
dactylus atque trochaeus adest vel cursor iambus 
partibus in cunctis, qui ponitur ante supremum, 
temporibusve pares hos omnes reddere possunt. 



— 58 - 

solvere seu longas malis ut syllaba erescat. 

rhetoricis Asiae placuit bis fine trochaeus. 

principium et medium et finem tibi dochmius 

omat. 
Hic breviter repetitas esse sententias dajiumero 
oratorum antea accuratius pertractatas optime docent 
nos ultimi duo versus, quorum prior respicit ad pag. 
566, 29 'aut Asiae numerus pulcher, bis fine tro- 
chaeus', alter de dochmio ad p. 566, ^-^o. Eodem 
modo res se habet in tribus primis versibus, quibus 
pedes oratorii numeri enumerantur, de quibus antea 
paulo subtihus egit Rufinus, ut inde expedire possi- 
mus elocutionem 'paeon supremus', qua Rufinus 
significare voluit paeonem ex tribus brevibus syllabis 
longa claudente (cf. p. 566, ^). Rehqui autem versus, 
quartus et quintus, maxime me offendunt. Nam cum 
creticus, spondeus, paean, dactylus, trochaeus, iam- 
bus a Rufino commemorentur, unusquisque facile 
intellegit illos temporibus pares esse non posse. 

Hic autem admonendum est maximam sinuhtu- 
dinem esse inter versus supra excussos et Rufini 
versus p. 565, la-ie, in quibus eadem repugnantia 
inest, quae supra nos offendit. Legimus enim ver- 
sus hos: 
Rhetoras Ausonios et Graios dactylus aiTQat. 
Dactyius armavit Ciceronem, armavit iambus 
spondeusque gravis numeroque aptissime paean, 
temporibusque pares, quamvis et syllaba crescat, 
quorum versuum tertium corruptum esse Keihus in 
apparatu critico adnotavit. Hic ita hunc locum 
sanare conatm*, ut pro adverbio 'aptissime' scri- 
bendum esse dicat 'aptus quoque paean', quam 
coniecturam probare nequeo, quia hberam ma- 
gis eam correctionem esse quam emendationem 
neque lacunam, quae exstat, suppleri. patet. Cre- 



— 59 — 

ticuiri enim et trochaeum h. 1. non enumeratos 
esse idem ^ddit, quare ego contendo, creticum fuisse 
inductum in versu tertio inter spondeum et paeanem. 
Nam versus quartus non potest sequi versum tertium 
nobis traditum, quia spondeus et paean temporibus 
impares sunt et paean, siquidem eum comparamus 
cum spondeo, non una sed duabus syllabis crescit. 
Sed illa aditamehta apta sunt paeane comparato cum 
cretico, quem quidem hoc loco nominatum fuisse 
concludere possumus ex Ciceronis loco a Rufino in 
hisce versibus elaborandis adhibito. Cicero enim in 
Oratoris § 215 'Nam et creticus, inquit, qui est e 
longa et brevi et longa, et eius aequalis paean, 
qui spatio par est, syllaba longior, quam com- 
modissime putatur in solutam orationem illigari'. 
Ergo lacunam esse illo loco pro certo habeo. 

Revertamur ad versus p. 576, i (v. p. 57), a 
quibus digressi sumus. lam supra vidimus eis repe- 
titum esse id, quod Rufinus antea pertractavit, repe- 
titas esse ineptias quoque coiTuptorum versuum pag. 
565, 13-16, de quibus egi. Quae cum ita sint, tempe- 
rare mihi non possum quin contendam illos versus 
p. 576, 1—7 non ab ipso Rufino, sed a stultissimo 
quodam interpolatore factos esse ex versibus pag. 
565, 13—16 iam corruptis. Quonam modo fieri potuit, 
ut Rufinus ipse, qui sententiam suam in paucos ver- 
sus compressit, eandem repeteret paucioribus! Aeque 
se habere iterationem in priore commentario Rufini 
per se patet ex comparatione alterius, cum hoc quo- 
que loco versus ad verba fere repetiti sint, ut ex- 
empli causa afferam v. 560, q 'creticon Archilochus 
trimetro superaddidit ingens', qui respondet versui pag. 
559, 1 'creticon Archilochus supra caput addit iambi'. 

lam vero accedimus ad versus Terentii, qui 
exempU gratia Rufini carmini inserti sunt. Quae 



— 60 — 

exempla quin ab ipso Rufino coUata sint, per se 
non habemus, cur dubitemus. Mirandum autem est, 
tiuod Rufinus exempla prosaria oratione inducat, 
qua versus identidem interrumpit. Dixerit aliquis 
conclusione prioris partis commentarii pag. 565, i-g 
(mensuram esse in fabulis — munera pulchra libens) 
Rufinum carmen suum prosaria oratione diremisse 
demonstrari, quare mirandum non esset exempla so- 
luto sermone inducta esse. Sed hoc non recte iudi- 
catum est. Nam particula ista prosaria oratione 
scripta in fine tanquam argumentum est, quod sub- 
scriptione duorum versuum clauditur, qui cum car- 
mine non cohaerent. Quae res eo probatur, quod 
omnes prioris carminis versus memoriae traditi hexa- 
metri sunt dactyUci, sed subscriptio distichon. Ergo 
illo modo versus soluto sermone interrupti non ex- 
cusantur. 

Sed iam quaeritur, unde Rufinus exempla sibi 
sumpserit, utrum collegerit illa ex ipsis Terentii fa- 
bulis an ex alio rei metricae scriptore. Atque pri- 
mum quidem dico eadem trimetri et tetrametri ex- 
empla, quae in Rufini commentario p. 558,ii sq. 
etiam in Prisciani de metris Terentii Ubro GLKIU, 
p. 422, 22 sq. inesse, qua re Keihus commotus est, 
ut GLVI p. 553 suspicaretur Rufinum a Prisciano 
exscriptum esse. Adiuvit Keilium etiam, quod Prisci- 
anus p. 419,18 eosdem Terentiani versus, quos Ru- 
finus excussit p. 560,io. Quare simiUtudinem, quae 
inter Prisciani et Rufini libros est, examinabimus, ut 
eluceat num Keihi sententia probari possit. 

Priscianus praefatione praemissa tres locos Te- 
rentiani, Asmonii, lubae affert, quos inducit verbis 
'sed prius metricis de supra dictis scrtpta proponam'. 
Atque fieri potuisse, ut Priscianus Rufini opere in 
exarando Terentiani loco uteretur, ea re probatur. 



I 



— 61 — 

quod tres versus minus quam Rufini commentarium 
.praebet. Sed hoe nondum satis demonstrat hos versus 
re vera ex Rufini tractatu fluxisse, eum Priscianus 
eos ex ipsius Terentiani carmine — si modo Teren- 
tianum ipse legit, quod Keilius GL III p. 395 con- 
tendit — sive ex aho quodam fonte abscondito su- 
mere posset. 

Et quoniam ex Uhs Terentiani versibus quae- 
stionem diiudicare non possumus, accedamus ad ex- 
empla inserta necesse est. Apud Priscianum p. 422,22 
legimus: 'Similiter Terentius in omni prologo et in 
omni prima scaena trimetris utitur, nisi confundant 
versus scriptores, ut in Andria 

poeta cum primum animum ad scribendum appuUt, 
id sibi negotium credidit solum dari. 
populo ut placerent quas fecisset fabulas, 

et 

vos istaec intro auferte, abite Sosia, 
adesdum, paucis te volo. Dictimi puta.' 

Rufinus autem omisit versum 'populo-fabulas\ ut 
Priscianus hunc Rufini locum adhibuisse in scribendo 
Ubello non posset. Nam nemo sibi persuadebit Pri- 
scianum iUimi versum adiecisse vel Rufini codicem 
pleniorem habuisse, quam qui ad aetatem nostram 
venerunt, praesertim cum Rufinus nusquam plus 
duos versus exemph causa afferat. Accedit quod 
Priscianus post iUos versus etiam seriem exemplorum 
affert ex rehquis Terentii comoediis, cum Rufinus 
praeter versus Andriae nuUos excusserit in tractatu 
de trimetro et tetrametro. Hic quoque Priscianum 
ex ipsius, ut ita dicam, scrinio exempla prompsisse 
vix credideris, qui in altera parte hbeUi versus Grae- 



— 62 — 

coruni poetarum ex Heliodori et Hephaestionis aue- 
toritate affert.^) 

Alius quoque Prisciani locus maximam simili- 
tudinem cum Rufino habet, qui est de tetrametro. 
Priscianus enim p. 523,24: 'idem, inquit, tetrametro 
in multis utitur iambico scenis, ut in Andria 

mirabar hoc si sic abiret, et heri semper lenitas. 
dimetro quoque distinctionis causa usus est per me- 
(hum, 

verebar, quorsum evaderet, 
post quem iterum tetrametros posuit 
qui postquam audierat non datum iri fiUo uxorem 

suo 
nusquam cuiquam nostrum verbum fecit neque id 

aegre tuUt 
similiter 
enimvero, Dave, nihil loci est segnitiae neque so- 

cordiae, 
quando intellexi modo senis sententiam de nuptiis.' 
Sed Rufinus p. 558,1^ dicit: 

'tetrametros sequitur, quem finxerat ille Boiscus: 
quales sunt isti versus 

mirabar hoc si sic abiret et eri semper lenitas, 
qui sequitur, dimetrus est, id est pedes simpUces 
quattuor habet 

verebar, quorsum evaderet. 
alii tetrametri similes hi 

enimvero, Dave, nihil loci est segnitiae neque so- 

cordiae.' 
P^tiam hic Priscianus plura exempla excussit quam 
Rufinus, ut hic quoque locus verisimile non reddat 
Priscianum Rufini commentarium consuluisse. Ma- 

1) Eos testes inducit p. 426,ig 'Heliodorus metricus ait', 
p. 427,2 ^teste Heliodoro', item p. 427,2o; 428,5 ; le^ 25' Hephae- 
stionem p. 429,i; p. 428,i: Seleucum. 



— 63 — 

xime autem mirandum est, quod et Rufinus et Pri- 
scianus, cum de tetrametro iambico agant, sine uUa 
causa dimetrum attulerunt, quae res apud Priscianum 
p. 425,24 similiter reperitur, qui post versus Andriae 
481 — 484 allatos 'hos sequitur, inquit, dimeter cata- 
lecticus finiendi sermonis causa, quem ad Archilida 
habuit 

(485) date mox ego huc revertar.'^) 
Atque fortuito taha facta esse non possunt. Ergo 
apparet Priscianum Rufini commentarium in compo- 
nendo Ubro de metris Terentii non usurpavisse et 
simiUtudinem inter Rufini et Prisciani Ubellos eo or- 
tam esse, quod uterque eodem fonte usus est. Cui 
sententiae non repugnat, quod Rufinus uno loco ex- 
cepto exempla ex Terentio affert, cum in Prisciani 
libro praeter Terentii versus etiam Plauti, Ennii, Ac- 
cii, Turpihi inveniamus. Nam in Rufini fonte in- 
fuisse versus variorum poetarum demonstrant ex- 
empla choliambici versus, quae ex Persio sumpta 
sunt. Infuisse autem plures versus in fonte, quam 
quos Rufinus in suum UbeUum transtuht, concludi 
hcet ex eo, quod Rufinus p. 558,22 dicit 'alii tetra- 
metri similes hi', cum uniim afferat. 

lam nova fit quaestio, qui communis fons Ru- 
fini et Prisciani fuerit. Apud Priscianum praeter 
Terentii versus legitur series versuum Plauti, Ennii, 
Accii, TurpUii, qui nos ad fontem relegant summae 
auctoritatis, seu ex ipso seu per aUos in Prisciani 
commentarium fluxerunt. Atque duo Rufini loci nos 
ad Caesium Bassum conducunt. Prior Rufini legitur 

1) Pro praesenti 'revertor' futurum 'revertar' sive 're- 
vortar' poni necesse est cum ex auctoritate codicis Decurtati 
tum huius Prisciani loci, qui nobis antiquissimam traditionem 
praebet, cum etiam Victorianus codex praesens in futurum cor- 
rectum habeat. 



— 64 — 

locus p. 558,20* 'qui sequitur, dimetrus est\ ubi 
formam 'dimetrus' legimus pro 'dimeter', quas for- 
mas in -us desinentes a Basso usitatas fuisse supra 
p. 15 indicavimus. Alter est apud Rufinum p. 559,22 
quo loco exemplum trimetri iambici variorum pedum 
Rufinus afferl^ versum Terentii Eunuch. 49 

'exclusit, revocat, redeam? non, si me obsecret,' 
quem etiam in Bassi excerpto de pedibus iambici 
trimetri apud Rufinum p. 556,^ legisti (v. supra p. 15 
et 50). Et Bassum praeter Terentium etiam alios 
antiquissimos poetas exempli causa attulisse, demon- 
strat locus GLKVI p. 265, quo in capite de vei'su 
satumio Naevium poetam appellavit eiusque versum 
descripsit vers. 14 et 30. Quae cum ita sint, com- 
munem fontem Prisciani et Rufini Caesium Bassum 
repperimus. Sed utrum Rufinus et Priscianus ex 
Basso ipso an per aKum gi'ammaticum doctrinam ar- 
cessiverint, diiudicare nequimus, quia ex Bassi de 
metris commentario perpauca modo servata sunt. 

Antea p. 57 sq. tanquam praecurrentes duos 
locos alterius commentarii Rufini de numeris orato- 
rum pertractavimus, in quibus Ciceronis praecepta 
invenimus. Perscrutemur igitur, num aliis quoque 
in versibus Tullium secutus sit. Rufinus ipse iden- 
tidem dicit se Ciceronis scripta de arte rhetorica ad- 
hibuisse idque hisce versibus: 

p. 566,2 TulUus hunc laudat, cui sit paenultima 

longa ; 

p. 566,15 ut docet Ausonius orator TulUus in- 

gens ; 

p. 567,17 iudiciis paeana refeit tibi TuUius aptuni. 

Itaque iam KeiUus singuUs versibus locos Cice- 

ronis adnotavit, ex quibus iUos versus fluxisse puta- 

vit. KeiUum autem G. Wuestius secutus est in dis- 

sertatione sua: de clausula rhetorica quae praecepit 



— 65 — 

Cicero, quatenus in orationibus seeutus sit. Argent. 
1881 p. 10. Nam .postquam de M. Fabio Quintiliano 
egit: 'Multo minus, inquit, quam Fabium eeteros qui 
deinceps vixerunt rhetores libero de hac re iudicio 
usos esse faciU negotio sibi quisque persuadebit, qui 
corpus rhetorum latinorum minorum ab Hahnio cu- 
ratum percurrere voluerit. Atque ut multorum instar 
unum proferre mihi Uceat exemplum Rufini, prinio 
obtutu hquet eum verba Ciceronis hbere circumscrip- 
sisse versibus.' Quae Wuesth sententia a nobis pro- 
bari non potest, quia Rufinum non ubique Cicero- 
nem secutum esse videbimus. Atque primum qui- 
dem investigemus in versus p. 565,22 sq.: 
Doctus Aristoteles paeanem laudat utrumque: 
a longa incipiens primordia pulchra locabit, 
^aspicere' ut verbum est, contrarius ille supremus. 
TuUius hunc laudat, cui sit paenultima longa 
'esse' trochaeus adest, 'videatur' tertius iUe, 
quem paeana vocat Musis devota vetustas. 
hic membris numerus meUor, cui tertia longa. 
Quos ad versus KeUius adnotat Rufinum AristoteUs 
sententiam rhetor. III, 8 a Cicerone db oratore III, 
47, 183 petivisse, quem locum versibus opponam: 
'Probatur autem ab eodem Ulo [sc. Aristotele] maxime 
paeon, qui est duplex: nam aut a longa oritur, quam 
tres breves consequuntur, ut haec verba, desinite, in- 
cipite, comprimite; aut a brevibus deinceps tribus, 
extrema producta atque longa, sicut iUa sunt, domu- 
erant, sonipedes. Atque ilU phUosopho ordiri placet 
a superiore paeone, posteriore finire.' Sed haec verba 
respondent primis tribus versibus, cum reUquorum 
fontem KeiUus assignet locum Probi in eodem com- 
mentario p. 577,8 citatum, de quo supra p. 32 egi. 
Hoc quoque commemoratione dignum est Rufinum 
paeonem non pedem sed numerum appeUasse ultimo 



— 66 — 

versu supra excusso, cuius exemplum in Ciceronis 
libro *de oratore' nusquam inveni. Sed in 'oratore' 
TuUius § 218: 'lam paean, inquit, quod plures ha- 
beat syllabas quam tres, numerus a quibusdam non 
pes habetur'. At totum locum ex Probi Ubro non 
derivatum esse, si Kbros inter se comparaveris, intel- 
leges. lam his ex versibus elucet Rufinum non tam 
verba Ciceronis 'Ubere circumscripsisse', quam aUos 
quoque artis scriptores ab ipso coUatos adhibuisse, 
cum 'Ubero de hac re iudicio' hoc seUgeret, quod 
sibi aptiim videretur. 

Quae res confirmatur etiam versibus pag. 566,2i sq., 
qui docent grammaticum Antiochensem iam ultra 
Ciceronem longius progressum esse in scientia nume- 
rorum sive clausularum oratorum, cum dicat: 
Creticus atque trochaeus erit, qui claudere pos- 

sunt, 
aut spondeus inest nuUo discrimine finis, 
aut vice mutata nomen mutabitur UUs: 
principio trochaeon habes, in fine molossum, 
aut finis bacchius erit, brevis ultima claudet: 
longa sit anne brevis, nuUum disciimen habetur, 
ut solet in metris doctus componere vates. 
aut Asiae numerus pulcher, bis fine trochaeus: 
sed magis erigitur spondeo clausula fortis. 
hanc docet eloquium summi Demosthenis artem.' 
His quoque versibus maxime Ciceronis Oratorem 
63, 212 Rufinum secutum esse probavit KeiUus, quem 
locum, quatenus ad nos pertinet, infra descripsi; 
§ 212 'insistit autem, inquit, ambitus modis pluri- 
bus, e quibus unum est secuta Asia maxume, qui 
dichoreus vocatur, cum duo extremi chorei sunt, id 
est e singuUs longis et brevibus. § 215. Sed sunt 
clausulae plures, quae numerose et iucunde cadant. 
Nam et creticus, qui est e longa et brevi et longa. 




— 67 ^- 

et eius aequalis paean . . . quam eommodissume 
putatur in solutam orationem illigari ... § 216. Ne 
spondeus quidem funditus est repudiandus, etsi quod 
est e longis duabus, hebetior videtur et tardior. Ha- 
bet tamen stabilem quendam et non expertem digni- 
tatis gradum' cet. Hic est locus, quem Rufinum 
secutum esse Keilius voluit. Sed illum virum doctis- 
simum hac in re erravisse patet. Nam primum ha- 
bemus creticum atque trochaeum, quos ita, ut nobis 
a Rufino traditi sunt, non duas clausulas - ^ - et 
- ^ esse apparet, sed unam - ^ - | - ^ aut - ^ - | - -, 
quia spondeum quoque in fine esse posse Rufinus 
docuit. Quam sententiam rectam esse probant ver- 
sus, qui insequuntur. Nam cum Rufinus dicat iUis 
nomen mutari posse, ut initio trochaeum habeamus, 

molossum in fine, ubi haec clausula evenit - ^ | , 

quae eadem est atque iQa secunda, aut cum ultima 
syllaba nullo discrimine brevis esse possit, ut pro 
molosso bacchium habeamus, qua re denuo prior 
clausula - v^ | - - w efficitur, apparet eum unam clau- 
sulam ex cretico et trochaeo sive spondeo specta- 
visse. Quam clausulam optimam esse dicunt Muelle- 
rus^) et Norden'^); Ziehnski^) autem omnes ex hac 
forma derivatas «sse probat. Sed a Cicerone in enu- 
meratione clausularum haec nondum nominatur, 
quamquam eam bonam esse iam sensisse videtur, 
cum vituperaret Orat. § 222 illud Crassi 'missos fa- 
ciant patronos; ipsi prodeant' et diceret ^omnino 
meUus caderet: prodeant ipsi'. 



1) Ernestus Mueller, de numero Ciceroniano Dissert. 
Berol. 1886. 

2) Ed. Norden, Die antike Kunstprosa, 2 Bde. Lpz. 1898. 

3) Thad. Zielinski, Das Clauselgesetz bei Cicero. Phi- 
lologus 1904, Suppl. IX. 

5* 



— 68 — 

Primus est Quintilianus, quem hane clausulam 
recte perspexisse videmus, qui IX, 4, 97: 'spondius 
quoque, inquit, quo plurimum est Pemosthenes usus, 
non eodem modo semper se habet: optime praecedit 
eum creticus, ut in hoc : de qua ego nihU dicam 
nisi depellendi criminis causa'. Sed QuintiUanus 
clausulam spondiacam antecedente cretico non ean- 
dem putat quam trochaicam cum eodem pede con- 
iunctam; nam ex loco, quem legimus IX, 4, 93 in- 
tellegere possumus eum differentiam esse inter lon- 
gam ultimam et brevem censuisse. Et quo loco 
pedes, qui trochaeum praecedunt, nominat, creticum 
silentio praeterit, ut putare nobis liceat creticum at- 
que trochaeum pro bona clausula eum non habuisse. 
Quod sciam, clausulam - ^ - - ^ primus laudat Victo- 
rinus in Rufini commentario p. 573, i^, quem locum 
supra pag. 38 descripsi. Itaque Rufinum hoc loco 
Victorini sententiam in versus redegisse puto, prae- 
sertim cum in priore quoque commentario Victori- 
num secutus sit. Atque duo ultimi versus eorum, 
quos supra p. 66 excussi, mihi non ex Ciceronis 
Ubro compositi esse videntur, quia Demosthenis artem 
commemoratam nusquam repperi, ubi de spondeo 
^gitur, sed primus, quod sciam, Quintilianus hunc 
Demosthenis usum pertractavit eis locis, quos supra 
p. 30 descripsi. Sed num Rufinus ilUs QuintUiani 
locis usus sit an alus suorum fontium auctoribus, 
diiudicare nequeo. 

Ceteros versus ex Ciceronis Ubris rhetoricis flu- 
xisse KeiUus recte cognovit. Et quoniam nihil novi 
de hac re proferre possum, de omnibus versibus 
eorumque fontibus agere supersedeo, cum praesertim 
unus quisque, qui apparatum criticum inspexerit, 
sibi facile persuasurus sit KeUium recte iudicasse. 
Attamen unum vel alterum locum excutiam, ut om- 



— 69 — 

nes, qui forte dissertationem meam legerint, faeile 
perspieiant, quo modo Rufinus Ciceronis verba in 
versus redegerit. 

Legimus p. 566, 33 Rufini versus hos : 
Spondeo narrare solent tibi rhetores acta, 
quod gravis et tardus res gestas mentibus adfert. 
dactylicis certant pedibus, quia currere possunt. 
dicimus egregios Theopompi more labores, 
et vitam insignem laudamus Isocratis arte: 
hic stilus historiis, hic laudibus aptior haeret, 
qui versus dependent a Ciceronis orat. 61, 207, ubi 
TuUius ^ergo in aliis, inquit, id est in historia et in 
eo, quod appellamus imdstxnxov^ placet omnia dici 
Isocrateo Theopompeoque more'. At hic Ciceronis 
locus aptus est ultimis tribus versibus, unde autem 
tres primos Rufinus sibi sumpsisset, neque Keihus 
adnotavit neque ego perscrutatus sum. Etiam multo 
cognatiores sunt cum Ciceronis verbis versus, quibus 
Rufinus metro sapphico de Theophrasto agit pag. 
^67, 22 • 

Rhetoras pulchros Theophrastus omat 
membra dispergens bona dithyrambi 
fusa per partes: anapaestus ista 

floret in arte. 
longior fluxit numerus per artem, 
quem dedit nobis anapaestus ille: 
hinc pedes claros loca dithyrambi 
rhetores aptant. 
Quam scientiam Rufinum ex Ciceronis hbro de 
oratore m, 48, 184 sumpsisse patet, quo loco Cicero 
'namque ego, inquit, iQud assentior Theophrasto, qui 
putat orationem, quae quidem sit poKta atque facta 
quodammodo, non astricte, sed remissius numerosam 
esse oportere. Etiam sicut ille suspicatur, ex istis 
modis, quibus hic usitatus versus efficitiu', post ana- 



— 70 — 

paestus, procerior quidam numerus, effloruit; inde 
ille licentior et divitior fluxit dithyrambus, cuius 
membra et pedes, ut ait idem, sunt in omni locu- 
pleti oratione diffusa'. 

Atque cum Rufinus plerumque Ciceronem se- 
quatur, nonnullis locis ab eo discedat, TulKum eodem 
fere modo adhibuit atque Quintilianus, qui de sua 
scribendi ratione 1. IX, 4, 21 'ita accedam, inquit, 
plerisque Ciceroni atque in iis ero, quae indubitata 
sunt, brevior, in quibusdam paulum fortasse dis- 
sentiam\ 

lam si revolvimus ea, quae supra exposuimus, 
non omnes grammaticos, qui in auctorum enumera- 
tione nominati sunt, excerptos, compluribus locis 
intra versus Rufini lacunas esse, versus identidem 
prosaria oratione, qua exempla inducuntur, inter- 
ruptos esse, mihi persuasum est Rufinum sententias 
variorum grammaticorum coUigere et doctrinam in 
versus redigere coepisse, non finivisse. 

Quae sententia eo confirmatur, quod Rufinus 
ab aliis nusquam allatus esse videtur. Nam quod 
\4ri docti a Prisciano in Ubello de metris Terentianis 
Rufini commentarium de metris comicorum excussum 
esse putaverunt, id falso eos fecisse supra demon- 
stravimus. Post Rufini mortem ignotus quidam illa 
frusta ex scrinio Rufini edidit, quem etiam Rufini 
versus tamquam in epitomen contractos p. 560, 4_^ 
et 576, i_7, de quibus supra pag. 57 sq. egi, concin- 
nasse verisimile est. 

Dixeris disticho p. 565, ^-g : 'Haec ego Rufinus 
coUegi mente benigna I discipulisque dedi munera 
pulchra Ubens' sententiam nostram refutari, quia 
Rufinus ipse se commentarium edidisse confirma- 
verit. Sed quia commentaria non perfecta esse ipsa 
docent, conicere nobis Ucet Rufinum consUii sui fe- 



— 71 — 

cisse propositionem et, id quod multi faciunt, sub- 
scriptionem sibi adnotasse in manuscripto, priusquam 
commentaria ipsa perfecisset. Tum si ipse libellos 
edidisset, distichon in fine alterius posuisset, quo 
loco finis est. 

De vita Rufini nihil scimus, Antiochensem eum 
fuisse inscriptiones docent. Et quoniam granmiatici 
quarti saeculi in enumeratione auctonma a Rufino 
nominati sunt et in expUcatione excerpti, viri docti 
eum paulo post illos vixisse censuerunt sive in ul- 
tima parte quarti saecuU (v. Keil. GL VI p. 553) sive- 
in prima parte quinti (v. Osann, Beitrage zur griech. 
u. rom. Litteratur, 11 pag. 307). Quam sententiam 
structura confirmat versuum; nam quamquam non 
plus octoginta versus hexametri memoriae traditi 
sunt, tamen grammaticum quarto vel quinto saeculo 
floruisse illustrant. 

Ex Drobischii quaestione, quae inscribitur: Ein 
statistischer Versuch tiber die Formen des lat. Hexa- 
meters, Berichte tiber die Verhandlungen der k. s. 
Gesellsch. der Wiss. zu Leipzig, philol.-hist. Klasse, 
Bd. XVm (1866) pag. 75—139 facile quae genera 
hexametri singuUs temporibus ab Ennio usque ad 
Claudianum maxime usitata fuerint, perspicimus. Si 
Drobischium secuti versus spondiacos praetereamus, 
quortmi in Rufini commentario exemplum non in- 
venitur, sedecim formas hexametri dactyUci habemus, 
prout dactyU (d) et spondei (s) in quattuor primis 
pedibus variantm* (v. Drobisch., 1. 1. pag. 76). Fre- 
quentia generum hexametri apud Rufinum numeris 
expressa est haec: 



— 72 — 





in 100 
Tersas 


1. 


d d 8 s 


17 


21,25 


o 


d s s s 


16 


20,0 


3. 


ddsd 


9 11,25 


4. 


ddds 


7 


8,75 


5. 


dsdd 


5 6,25 


6. 


dsds 


5 j 6,25 


7. 


ds sd 


4 
4 


5,0 
5,0 


8. 


ssds 


9. 


sdss 


4 
3 


5,0 
3,75 


10. 


s s s d 


11. 


ss dd 


2 


2,5 


12. 


s dsd 


2 
2 



2,5 _ 
2,5 

1 


13. 


sdds 


14. 


sddd 


15. 


dddd 


« 1 


16. 


S S S 8 





1 



Si plures versus Rufini nobis traditi essent, nu- 
meri tabulae mutarentur, quoniam poetae non semper 
eadem versuum genera adhibent, ut ex quaestione 
560 versuum certa lex efficiatur (cf. Drobisch., 1. 1. 
pag. 82). Nihilominus Rufini versus cum versibus 
Ennii, VergUii, Claudiani comparabimus numeris ex 
Drobischii tabula 1. c. p. 126 in meam translatis, ex 
quibus aliorum hexametri generum frequentiam ab 
Ennio usque ad Rufinam auctam esse, aliorum di- 
minutam apparebit. 



— 73 — 







Eniiias 


Veriril. 


Cland. 


Bnfinas 


1. 


dds s 


5,8 
9,4 


11,5 

15,1 

4,7 

7,0 

11,7 
6,4 


14,8 
13,4 
3,7 
(i,8 
2,5 
18,2 
5,4 


21,25 

20,0 

11,25 

8,75 
6,25 


2. 


dss 8 


3. 


ddsd 


4,8 


4. 


ddds 


_ ¥_ 
2,9 

5,8 


5. 


dsdd 


6. 


d s ds 


6,25 


7. 


dssd 


5,8 


5,0 


8. 


s s ds 


8,5 
9,4 
6,0 
2,4 
4,6 
5,6 
3,6 


4,6 


9,1 
12,0 


5,0 

5,0 

3,75 

2,5 

2,5 


9. 


8 ds s 
ss s d 


10,3 


10. 


3,1 

1,85 

3,7 

5,5 

2,0 


0,5 


11. 


ssdd 


1,4 


12. 


sds d 


4,3 


13. 


sd ds 


6,1 


2,5 
0,0 
0,0 


14. 


sddd 


0,5 


15. 


dddd 


4,8 
15,5 


2,3 
6,45 


0,9 


16. 


s s ss 


0,4 


0,0 



Ab Ennio usque ad Rufinum continuo aug(^- 
batur USU8 fomiarum 1, 2, 4, 5, formarum 14, 15, 
16 minuebatur, cum reliquae formae plus vel minus 
constarent. Quae cum ita sint etiam versuum struc- 
tin-a probare videtur Rufinum aequalem Claudiani 
fuisse seu paucos annos pbst illum vixisse. 

Quod ad caesuras pertinet, nullus versus cae- 
sura caret : inveniuntur viriles, quae dicuntur, cae- 
surae 69, hoc est in centum versus 86, 25, muliebres 
11, id est in centum 13, 75. Qua in re Rufinus ma- 
xime VergUii Georgica adaequat, quae in centum 
versus 85, 8 viriles, 13,75 muliebres caesuras habere 
Drobischius 1. 1. p. 137 indicat. Denique commemoro 
exitus Rufinianorum versuum, h. e. quintos et sex- 



— 74 — 

t08 pedes, nihil praebere, quod vituperari possit. 
Primus autem pes persaepe dactylica voce efficitur, 
qua in re Rufinus vel Ovidium superat. Nam apud 
Rufinum primo pede dactylica vox semel in 8^/2 ver- 
sus reperitur, cum apud Ovidium in Metamorpho 
seon libro primo, qui secundum tabulam apud Bir- 
tium, ad historiam hexametri latini symbola pag. 53, 
multo plures dactylicas voces habet quam reUqui 
Ovidii libri, semel exstet in 4^3 versus. 

Haec sunt, quae de Rufini commentariis in 
metra Terentiana et de numeris oratorum investigavi. 



•«»<•» — • 



■•• 



rxarolus Kurt Cybulla a. d. III. Kal. Jan. anni 
1884 natus sum in vico Prussiae Orientalis, cui no- 
men est Lipowitz, patre Gustavo, matre OttiUa ex 
gente Jablonowski, quos adhuc in vita esse valde 
gaudeo. Fidem profiteor evangelicam. Primis litte- 
rarum elementis in patriae meae schola imbutus au- 
tumno anni 1895 gymnasium AUensteiniense adii. 
Vere anni 1903 maturitatis testimonium adeptus Re- 
gimontium migravi, ubi per octies sex menses studiis 
philologis et germanicis operam dedi. SodaKs pro- 
seminarii philologi fui per unum annum, per trien- 
nium seminarii. Idem germanico seminario per sex 
semestria sodahs interfui. Scholas frequentavi viro- 
rum illustrissimorum 

Baumgart, Bmse, Heinze, Jeep, Kowalewski, 
Ludwich, Meissner^ Rossbach, Rilhl, Schade f, 
Schone, Tolkiehn, Uhl, Walter, Wentscher, 
quibus omnibus optime de me meritis hac occasione 
oblata maximas ago gratias, in primis Ludovico Jeep, 
studiorum meorum adiutori fautorique, et Arthuro 
Ludwich. 

Examen, quod vocant rigorosum, pridie id. Febr. 
h. a. absolvi. 



3 2044 050 536 879 



jCOl 

AtfP 

HARVA 



NSERVED 

VARDCOLLEGE 
UBRAKY 



3 2044 050 536 879